Opkoopprogramma ECB krijgt goedkeuring van Europees Hof

Duitse burgers klaagden over opkopen van staatsobligaties om schuldenlanden te helpen. Het hof ziet geen bezwaren.

De ECB in Frankfurt
De ECB in Frankfurt foto Jonas M. Luster

Door onze redacteur

Duizenden Duitse burgers beleefden gisteren een juridisch Waterloo. De hoogste rechterlijke instantie van Europa, het Hof van Justitie van de EU, wees hun gemeenschappelijke klacht af tegen het opkopen van staatsobligaties door de Europese Centrale Bank (ECB). Het arrest van het EU-hof in Luxemburg is daarentegen een flinke opsteker voor de ECB: een van haar belangrijkste crisisbestrijdingsmiddelen is legaal verklaard en heeft nu een stevige juridische basis.

De Duitse burgers hadden zich verenigd in enkele actiegroepen, waarvan een met meer dan 11.000 klagers. Onder aanvoering van de eurosceptische Beierse politicus Peter Gauweiler maakten ze bezwaar tegen het in september 2012 aangekondigde plan van de ECB om zo nodig onbeperkt staatsobligaties van schuldenlanden op te kopen. De rente op obligaties van Zuid-Europese landen liepen in dat turbulente jaar hoog op. Het massaal opkopen van de obligaties zou de rentes moeten drukken. Het Duitse Grondwettelijk Hof in Karlsruhe vroeg het EU-Hof om een oordeel over de zaak.

Ver buiten haar boekje gegaan

De ECB voerde het programma (outright monetary transactions, OMT) uiteindelijk nooit uit. De belofte van ECB-president Mario Draghi „alles te zullen doen” om de euro te redden bleek genoeg om de rust op de markten te herstellen. Toch is de uitspraak van gisteren belangrijk: het hof spreekt zich uit over principes die ook centraal staan in het wél uitgevoerde opkoopprogramma van staatsobligaties, ‘quantitative easing (kwantitatieve verruiming, QE). Sinds maart dit jaar koopt de ECB elke maand voor 60 miljard euro aan obligaties op.

De Duitse klagers betoogden dat de ECB met het OMT-programma ver buiten haar boekje ging. De centrale bank zou op de stoel van politici zijn gaan zitten door landen met schuldenproblemen te hulp te schieten. En dit zonder democratische controle. De ECB zou zich volgens hen louter moeten bezighouden met klassiek monetair beleid, ofwel prijsstabiliteit – een typisch Duitse opvatting. Maar het is nog erger, stelden Gauweiler en zijn medestanders: de ECB deed met de geplande opkoop van obligaties ook nog aan ‘monetaire financiering’: het spekken van de kas van overheden. Dit is in de EU-verdragen verboden.

Cirkelredenering

Het Duitse Constitutioneel Hof gaf de klagers vorig jaar grotendeels gelijk. De ECB voert „economisch beleid”, maar dan „zonder parlementaire legitimiteit en controle, was het harde oordeel. Tegelijkertijd verwezen de Duitse rechters de zaak door naar het EU-Hof in Luxemburg, omdat dat gaat over interpretatie van het EU-recht. Het Duitse Hof zei eigenlijk: we zijn het totaal niet eens met de ECB, maar we moeten ook luisteren naar wat het EU-Hof vindt. En dat kwam dus tot een heel ander oordeel.

Het kopen van staatsobligaties „valt onder het monetair beleid en dus binnen de taken” van de ECB, zegt het EU-Hof, dat hierbij eigenlijk een cirkelredenering gebruikt. Het opkopen van obligaties helpt om monetair beleid effectief te maken in tijden van „verstoorde” verhoudingen (zoals in 2012). En daarmee is het ook zelf monetair beleid.

Van monetaire financiering is evenmin sprake, stelt het EU-hof. Want de ECB koopt de obligaties niet direct van overheden (de ‘primaire markt’), maar van beleggers (de ‘secundaire markt’). Dit is in overeenstemming met de verdragen, zegt het Hof.

Ook bij het huidige opkoopprogramma krijgt de ECB het verwijt buiten haar mandaat te handelen en aan monetaire financiering te doen. Met de nieuwe jurisprudentie hebben critici minder grond om op te staan. De ECB heeft groen licht om door te gaan op de meer activistische koers die zij de afgelopen jaren heeft gekozen. De ECB was ooit gemodelleerd naar de Duitse Bundesbank: puur gericht op inflatiebestrijding, en op afstand van de politiek. Sinds de kredietcrisis is de ECB steeds meer gaan lijken op andere centrale banken, zoals de Amerikaanse Fed, die niet terugschrikken voor grootscheepse interventie.

Kwetsbare positie

Het oude Bundesbank-model is sinds gisteren weer een stap verder weg. Gauweiler sprak van een „oorlogsverklaring” van het EU-hof aan het Constitutioneel Hof. Mogelijk buigt het Duitse hof zich weer over de zaak, want in de uitspraak van vorig jaar liet het in het midden of zij het EU-hof het laatste woord geeft of niet. Maar door zélf de EU-rechters in te schakelen, heeft het Duitse hof zich in een kwetsbare positie geplaatst. Europees recht gaat in principe boven nationaal recht.