‘Mijn Kersentuin gaat over een nieuwe toekomst’

Rijke dame Ljubov is eindelijk eens niet melancholiek maar wervelt over het podium. Regisseur Lev Dodin geeft het talloos vaak opgevoerde ‘De kersentuin’ nieuwe dynamiek.

Scène uit De kersentuin metKsenija Rappoport als landeigenares Ljubov.
Scène uit De kersentuin metKsenija Rappoport als landeigenares Ljubov. Foto Viktor Vassiliev

Zelfs in Rusland zijn kersenboomgaarden tegenwoordig zeldzaam; alles is gekapt, verdwenen. Toneelschrijver Anton Tsjechov (1860-1904) kon niet vermoeden dat zijn toneelstuk De kersentuin (1904) over het kappen van een boomgaard om er huisjes voor stedelingen te bouwen zo visionair zou zijn. Regisseur Lev Dodin van het Malay Drama Theatre uit Sint-Petersburg projecteert in zijn hartbrekend mooie versie van het stuk bloeiende, wuivende kersenbloesems op een groot scherm. „We moesten die tuinen filmen in Noord-Duitsland, daar waren ze nog in de zuiverste vorm. In Rusland zochten we vergeefs.”

In april was De kersentuin als La Cerisaie te zien in het Parijse Montfort Théâtre, nu staat die voorstelling in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Regisseur Dodin (1944) was in april in Parijs. „De rijke adellijke dame Ljubov heeft haar geld verbrast in Parijs”, zegt Dodin. „Ze heeft er kikkerbilletjes gegeten en komt dat trots vertellen aan haar verarmde Russische familie. Nu we het stuk in Parijs spelen, krijgt dat joie de vivre meer betekenis: hiervan droomt iedereen in Rusland.”

Bij binnenkomst in het Montfor Théâtre komt de eerste verrassing: alle stoelen stoelen zijn bekleed met witte doeken, alsof de zaal zelf het landgoed is waarvan de familie in het stuk afscheid neemt. Tweede verrassing: het podium is leeg, slechts afgeschermd met een wit filmdoek. Daarop bloeien in het zuiver wit de kersenbloesems. Voor het lege podium staan koffers klaar voor het vertrek, ook afgedekt met lakens, net als kasten, stoelen, een salontafel, piano. De kersentuin is Tsjechovs ultieme werk over het afscheid.

Voor Dodin gaat het stuk over de „strijd tussen de oude en nieuwe tijd”. Zijn Malay Drama Theatre is een toonaangevend, hedendaags gezelschap in Sint-Petersburg. In zijn regie wil hij een eerbetoon brengen aan Konstantin Stanislavksi, de toneelvernieuwer en ooit de eerste regisseur van het stuk. „Stanislavski is in Rusland verguisd omdat hij in de tsarentijd een staatsregisseur was. Daartegen kwam verzet. Hij raakte in diskrediet, ten onrechte. Zijn psychologisch realisme is nog altijd van waarde. Ik vind dat niet ouderwets, het is voor mij de enige speelstijl die past bij Tsjechov. Psychologie is een voorwaarde om herkenbare personages te scheppen.”

De adellijke familie van grootgrondbezitters is aanvankelijk niet in staat met de veranderingen in de nieuwe tijd mee te gaan. Na de geldverkwistende jaren te Parijs keert madame Ljubov terug naar het landgoed. Torenhoge schulden dwingen haar en haar familie van broer, dochter en pleegdochter het landgoed te verkopen. Zakenman Lopachin heeft een briljant idee: de kersentuin rooien en op die plaats zomerhuisjes bouwen. Stadsmensen verlangen naar de natuur. Lopachin is de zoon van een slaaf van de familie. Hij neemt wraak op het oude feodale gedachtengoed van Ljubov. De voorstelling eindigt met het doordringende geluid van bijlslagen die de kersenbomen vellen.

Regisseur Dodin geeft aan zijn Kersentuin een dynamische vaart. Hoofdrolspeelster Ksenija Rappoport is als Ljubov beslist geen melancholiek Tsjechov-personage zoals we dat al door en door kennen. Met haar wervelende spel vuurt ze de anderen aan. Tsjechov staat niet altijd gelijk aan dadenloosheid en melancholie.

De acteurs spelen tegen de rand van de bühne en tussen de stoelen in de zaal. „De speelvloer is de plek van dromen”, zegt Dodin. „Daar projecteren wij de tere kersenbloesems. Als Lopachin zijn plan voor de zomerhuisjes ontvouwt, doet hij dat op het scherm in de toneelopening. Op het podium dansen Lopachin en de stiefdochter hun liefdedans, maar dat geluk is een illusie: Lopachin wijst haar af. Aan het slot zit de oude bediende Firs hier opgesloten, als de familie is vertrokken. Hij blijft achter als symbool van het verleden. Ljubov begint een nieuwe toekomst. Dat is het sublieme van De kersentuin: alles lijkt verloren, maar er gloort hoop op het nieuwe.”