‘Ik laat zien hoe ongelooflijk briljant deze man was’

Peter Greenaway brengt in zijn nieuwe film een jubelend eerbetoon aan zijn held: Sergej Eisenstein, en diens seksuele bevrijding in Mexico.

Sergej Eisenstein (Elmer Bäck) verliest zijn seksuele remmingen tijdens een verblijf in Mexico, ver van de lange arm van Stalin
Sergej Eisenstein (Elmer Bäck) verliest zijn seksuele remmingen tijdens een verblijf in Mexico, ver van de lange arm van Stalin

Welbeschouwd heeft regisseur Peter Greenaway veel gemeen met zijn fameuze voorganger Sergej Eisenstein, die hij beschouwt als beste regisseur aller tijden. Beiden hebben een brede interesse, een methodische en encyclopedische geest en een voorliefde voor provocatie. Ook gaat het ze niet om film als realistisch medium: een raam met uitzicht op de werkelijkheid. Voor zowel Eisenstein als Greenaway is cinema in het diepst van haar wezen een kunstmatig medium waarmee naar hartenlust geëxperimenteerd kan worden. Eisenstein deed dat met montage, Greenaway door de inherente kunstmatigheid van cinema keer op keer te benadrukken. In dat opzicht is Greenaways nieuwe film Eisenstein in Guanajuato, die zich concentreert op Eisensteins bezoek aan Mexico in 1931, een verhuld zelfportret.

Greenaway volgde een opleiding tot kunstschilder, en voor hij filmmaker werd was hij editor. Het is dan ook de montage van Eisenstein die hem het meest aanspreekt. „Toen ik werd opgeleid in de Britse filmindustrie begreep ik meteen dat Eisenstein een briljant editor was. Ik wilde al lang een film over editing maken, eentje waarbij de montage expres in het oog springt. Het gaat me om het plezier van montage, de trucjes en spelletjes.”

Zoals in al zijn films stopte Greenaway Eisenstein in Guanajuato vol verwijzingen naar andere films, beeldende kunst en geschiedenis. Het formele spel staat voorop, de vertelling komt op de tweede plaats. Het is een intellectualistische benadering van het medium film die sterk doet denken aan die van Eisenstein die in de jaren dertig in de Sovjet-Unie van Stalin door zijn politieke tegenstanders van ‘formalisme’ werd beschuldigd. Zijn kunst was te moeilijk voor de arbeider.

Dat intellectualisme stond bij Eisenstein vooral in de jaren twintig voorop: de periode waarin zijn werk in het teken stond van de Russische Revolutie. De zwijgende films Staking, Pantserkruiser Potemkin en Oktober waren – bij alle experimenteerdrift en innovaties – bedoeld om de arbeider wakker te schudden en zijn revolutionaire elan op te zwepen. In de jaren dertig veranderde hij zijn opvatting over montage en gaf hij meer ruimte aan de emoties van de toeschouwer. Zijn ideaal is wel omschreven als een ‘transcendente geestesgesteldheid’ bewerkstelligen bij de kijker, waarbij de toeschouwer als het ware uit zichzelf treedt.

De omslag kwam deels door veranderende politieke omstandigheden, nadat Stalin het avant-gardistische constructivisme van de jaren twintig had vervangen door het brave socialistisch-realisme. Greenaway verklaart de breuk tussen het marxistische modernisme van Eisensteins stille films en zijn barokke geluidsfilms zoals Aleksander Nevski en Ivan de Verschrikkelijke eigenzinniger: vanuit Eisensteins seksualiteit.

Eisenstein werd eind jaren twintig door Stalin naar Hollywood gestuurd om de geluidsfilm te bestuderen. Vanuit Hollywood vertrok hij naar Mexico om daar de film Que Viva Mexico! te draaien. Over die periode gaat Eisenstein in Guanajuato. Greenaway: „Mijn verhaal komt voort uit de vraag hoe het komt dat een streng en serieus man met interesse in het opruien van de massa opeens belangstelling krijgt voor individuen en hun emoties. Pas toen hij naar het buitenland ging en niet meer bang hoefde te zijn om door Stalin vervolgd te worden, voelde hij zich vrij om vrijuit te denken en zich zonder angst uit te spreken. Ook in seksueel opzicht. In Berlijn bezocht hij bijvoorbeeld travestietenclubs, in Mexico maakte hij scabreuze homo-erotische tekeningen. Mijn film poneert dat hij een affaire had met zijn Mexicaanse gids Palomino Canedo. Een homoseksuele relatie die hem ook in artistiek opzicht bevrijdde.”

Die nadruk op Eisensteins homoseksualiteit zorgde voor ophef in Rusland. Toch werd de film er vorige week aangekocht voor distributie, al blijft de vraag of hij langs de censuur komt. Greenaway: „In het homofobe Rusland ligt alles nu extreem gevoelig. Ze moeten in het reine zien te komen met het idee dat ik hun held als homoseksueel afschilder. De meeste journalisten doken op die sodomie en gaan er maar over door. Maar ik denk dat de film mijn enorme enthousiasme voor deze buitengewone man uitdrukt. Ik wil zijn geest en ideeën levend houden. Het is een jubelende film, een monument voor Eisenstein.”