Griekenland wacht het voorgeborchte, nog jaren

Eindigt de Griekse crisis in een compromis of een ‘Grexit’? Eén ding staat vast: de crisis gaat nog frustrerend lang duren.

Links: spotprent van bondskanselier Merkel, in Athene deze maand; rechts:graffitikunstwerk ‘Dood van euro’s’, in Athene deze maand, van Franse kunstenaar Goin.
Links: spotprent van bondskanselier Merkel, in Athene deze maand; rechts:graffitikunstwerk ‘Dood van euro’s’, in Athene deze maand, van Franse kunstenaar Goin. Foto’s Thanassis Stavrakis/AP, Alkis Konstantinidis/Reuters

Politici, centrale bankiers, beleggers en vakantiegangers: iedereen is op zoek naar een houvast in de Griekse crisis. Wat moet ik doen? Hoe zal het verder gaan, is er een scenario uit te tekenen? Wil ik nog wel een ‘Grieks’ eurobiljet in mijn zak (serienummer begint met een Y)? Gaan of blijven, dat lijkt op het eerste gezicht de keus. Maar een ‘Grexit’ laat geen keurige, maar een rafelige wond achter die moeilijk zal helen. En als Griekenland in de euro blijft is het meest waarschijnlijke scenario dat we van crisismoment naar crisismoment blijven wankelen. Het meest zeker lijkt de voorspelling dat we langer dan we nu denken steeds met de Griekse crisis bezig zullen zijn, Grexit of niet.

Euro paste Athene niet...

De reden: Griekenland is een beroerde economie in een ideale geografische positie. Om met het eerste te beginnen: de Griekse economie was van begin af aan al niet geschikt voor de euro. Griekenland stond vorig jaar op de corruptie-index van Transparency International op de 69ste plaats, op gelijke hoogte met Senegal en lager dan Zuid-Afrika. Volgens de Doing Business-index van de Wereldbank is het op dit moment makkelijker zaken doen in Wit-Rusland of Jamaica dan in Griekenland. Er is eigenlijk geen uitvoer waarmee Griekenland kan concurreren op buitenlandse markten, behoudens het toerisme. Dat is een vorm van export waarbij de buitenlandse klanten het product zelf komen halen.

Laat op zo’n economie de lage rente en schijnbare stabiliteit los die de euro met zich meebracht, en je krijgt een sugar rush op basis van goedkoop geld, gevolgd door een even hevige ineenstorting. Hoe hoog de piek was, en hoe diep het dal? Kijk naar het meest gehanteerde begrip voor ‘welvaart’: het bruto binnenlands product (bbp) per hoofd van de bevolking, gecorrigeerd voor koopkrachtverschillen. In 1999 bedroeg dat Griekse bbp per hoofd slechts 67 procent van het Duitse. In 2006 was het bbp per hoofd gestegen tot 80 procent van dat van Duitsland. Na de implosie van de afgelopen vijf jaar is het gekelderd tot 57 procent van het Duitse. Relatief dus nog lager dan in 1999.

...en misschien wel nooit

Onder de radar van Brussel liep het begrotingstekort op tot 15 procent in 2009, en het tekort op de betalingsbalans (de invoer van kapitaal) tot een extreme 14 procent van de omvang van de economie. Nu, een implosie van de economie en een explosie van de staatsschuld verder, is de gemiddelde Griek slechter af, in een economie die structureel tekort komt. Volgens de index van het World Economic Forum zijn landen als Botswana, Guatemala en zelfs Oekraïne meer concurrerend dan Griekenland. En wie zou Guatemala in de muntunie toelaten?

Vandaar dat de rest van de eurozone ook ‘structurele hervormingen’ eist. Dat is geen loze kreet. Het is een poging de Griekse economie te moderniseren en, achteraf dan maar, geschikt te maken voor de euro. Een poging, anders gezegd, om te voorkomen dat het land zichzelf binnen de euro te gronde blijft richten, en een sleepanker blijft voor de rest.

De keuze lijkt er nu een tussen een compromis over Griekenland, of een ‘Grexit’. Maar er is eigenlijk geen sprake van een keuze. Er is geen procedure voor het verlaten van de euro. Griekenland kan er formeel niet toe worden gedwongen. En het is helemaal niet gezegd dat het land het, na de invoering van de eigen munt en een devaluatie beter zal doen dan nu. Na een periode van chaos zal het kampen met exact dezelfde beperkingen als die het nu heeft. Structurele hervormingen zullen ook dan nodig zijn. Bezuinigingen ook.

Wat ook hetzelfde blijft is de afschrijving op schulden. Die is nodig om het land binnen de eurozone te houden, en zal zich simpelweg gedwongen voordoen als het uit de euro stapt en de drachme herinvoert – dan wordt de euroschuld helemaal onbetaalbaar. Het Internationale Monetaire Fonds (34,6 miljard euro aan kredieten) zal zichzelf in beide gevallen willen vrijwaren van schade. Ook de Europese Centrale Bank (118 miljard aan Griekse schulden op de balans) zal bij een compromis uit de wind moeten worden gehouden. Een afschrijving slaat een gat in de balans dat door de eurolanden zal moeten worden aangevuld. Maar bij een Grieks vertrek daalt de waarde van de ECB-bezittingen óók, met dezelfde gevolgen.

Dat betekent dat een afschrijving van schulden vooral de kredieten treft van de eurolanden zelf aan Griekenland (53 miljard), en die via het Europese Financiële Stabiliteitsfonds (EFSF) (131 miljard).

Die echte schuldsanering had bij de vorige reddingsoperaties, al moeten worden voorgelegd aan het publiek. Dat denkt nu nog steeds dat alles terugkomt. Het is niet waar, en was toen al niet waar. Een voorbeeld: op 28 april 2054 zal Griekenland, volgens de huidige regeling, de laatste 6,3 miljard euro afbetalen. De kinderen van de kinderen die nu worden geboren zijn dan al een eind op weg op de basisschool. Elke boekhouder zou de huidige waarde van dit bedrag hooguit op de helft schatten – en waarschijnlijker op een kwart. Dat is de burger nooit verteld.

Nieuwe Weimarrepubliek?

Griekenland is, zoals gezegd, een beroerde economie op een ideale geografische positie. De brug naar de Arabische en orthodoxe wereld, de brug naar Turkije. In de toekomst wellicht het eindpunt van de door China gedroomde nieuwe Zijderoute – de Chinezen investeren volop in de haven van Piraeus. Aan het front van het vluchtelingenprobleem. Wil Europa daar zijn nieuwe, instabiele Weimarrepubliek? Wil het een precedent dat de euro niet onomkeerbaar is, met speculatiegolven rond andere zuidelijke landen tijdens een volgende recessie? Wil het Griekse veto’s over Russische sancties?

Denk niet dat het eind deze maand, of vlak daarna eindigt in een besluit. Er kan een compromis komen, dat gevolgd wordt door nieuwe onenigheid en nieuwe compromissen. Er kan een crisis komen, kapitaalcontroles, lege banken, een parallelle munt terwijl de euro, à la Montenegro, rustig mee blijft circuleren. Er kan een Grieks referendum komen, of een nieuwe verkiezing, met een vorm van overbruggingskrediet waardoor het zomaar weer oktober is. Scenario’s? Dit wordt niet de hemel noch de hel, maar het voorgeborchte – een term die op zijn Engels bekender klinkt: ‘limbo’.