Afrika kleineert het Strafhof

Afrika dineerde met de gezochte Soedanese president. Daarna mocht hij ongehinderd vertrekken.

De Soedanese president Bashir zondag op de top van de Afrikaanse Unie in Johannesburg.
De Soedanese president Bashir zondag op de top van de Afrikaanse Unie in Johannesburg. Foto Mujahid Safodien/AFP

Ongehinderd en onbezorgd stapte de Soedanese president Omar al-Bashir gisteren op het vliegtuig naar zijn vaderland. Ondanks een rechterlijk bevel om hem tegen te houden. En ondanks een laatste oproep van VN-topman Ban Ki-moon hem over te dragen aan het Internationaal Strafhof.

In zijn kielzog liet Bashir het gehavende aanzien achter van Zuid-Afrika als voorvechter van mensenrechten. En met zijn ‘ontsnapping’ onderstreepte hij opnieuw de machteloosheid van het Strafhof in Den Haag. Als zelfs Zuid-Afrika zich niet langer gebonden voelt aan de uitvoering van een arrestatiebevel, wie dan nog wel?

Bashir, wiens zaak op instigatie van de Veiligheidsraad aanhangig is gemaakt, wordt verdacht van genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid in de regio Darfur. Opgetrommelde aanhangers wachtten hem aan het eind van de middag op in Khartoum, met een doodskist waarop stond dat het Strafhof ‘dood’ is in Afrika. Toen de president van de vliegtuigtrap afdaalde, in zijn traditionele witte gewaad, zwaaide hij met zijn ceremoniële stok. ‘God is de grootste’, sprak hij.

De vrije aftocht van Bashir was mogelijk door actieve hulp van de regering van ANC-president Jacob Zuma. Toen Bashirs toestel aan het eind van de ochtend het luchtruim koos, worstelde de Zuid-Afrikaanse landsadvocaat nog met een team mensenrechtenadvocaten over de vraag of Zuid-Afrika juridisch een punt had om Bashir niet te arresteren. De regering redeneerde dat alle staatshoofden op de top van de Afrikaanse Unie in Johannesburg diplomatieke immuniteit genoten. Die toezegging zou de Zuid-Afrikaanse handtekening onder het Strafhof tijdelijk buiten werking stellen.

Juridische onzin

Volgens het Southern Africa Litigation Centre, de organisatie die bij de rechter aanklopte om de aanhouding van Bashir af te dwingen, komt die juridische spitsvondigheid neer op onzin. Zuid-Afrika heeft het Strafhof-verdrag geratificeerd en is wettelijk verplicht arrestatiebevelen uit te voeren, zegt advocaat Caroline James.

Die redenering nam het Gerechtshof in Pretoria over. Maar toen zat Bashir al uren in zijn vliegtuig. Achteraf bezien was de rechtszaak eerder op de dag dan ook niet meer dan een academische schertsvertoning. De landsadvocaat erkende dat de autoriteiten op het vliegveld van Pretoria waren ingelicht over het bevel om Bashir tegen te houden, maar dat diens naam om onverklaarbare redenen niet op de passagierslijst stond. Bashir kon dus helemaal niet worden tegengehouden – hoewel hij met politie-escorte naar het vliegveld werd gebracht. Bovendien wordt het vliegveld gerund door militairen en niet door beambten onder het gezag van Binnenlandse Zaken, zei de landsadvocaat.

Sinds in 2009 het eerste arrestatiebevel tegen hem werd uitgevaardigd, moet Bashir zijn reizen zorgvuldig plannen en van te voren goed inschatten of hij gevaar loopt. Twee jaar geleden werd hij in Nigeria zeer hartelijk ontvangen op een top van de Afrikaanse Unie, maar verliet hij Abuja halsoverkop toen – net als nu in Zuid-Afrika – een mensenrechtengroep bij de rechter zijn arrestatie eiste. Malawi weigerde in 2012 de top van de Afrikaanse Unie te organiseren wegens de verwachte komst van Bashir. Oeganda en Kenia gelastten eerder om dezelfde reden inter-Afrikaanse topbijeenkomsten af.

Toch laat de gang van zaken in Johannesburg zien dat Bashir, een militair in hart en nieren die waardigheid en trots hoog in het vaandel draagt, geen internationale paria is geworden. Integendeel. Vier van de in totaal acht zaken die het Strafhof momenteel behandelt, zijn aangebracht door landen in Afrika zelf. Maar de houding jegens het Strafhof is omgeslagen, mede doordat alleen maar Afrikaanse zaken worden behandeld en daarbij ook staatshoofden in het vizier komen.

In Johannesburg riep regeringspartij ANC plotseling op herziening van het oprichtingsstatuut van het Strafhof. Expliciet zou moeten worden vastgelegd dat een einde moet komen aan de exclusieve gerichtheid op Afrika. Tot dusver vinden in acht landen buiten Afrika alleen nog maar zogeheten vooronderzoeken plaats.

Westerse agenda

Die kritiek van het ANC lijkt te zijn aangewakkerd door de populist in het Zuid-Afrikaanse parlement, Julius Malema. Malema zei dit weekend dat het Strafhof beter eerst de laatste president van het apartheidsregime, FW de Klerk, kan oppakken. Dat het Strafhof (dat jurisdictie heeft vanaf 1 juli 2002) De Klerk nooit heeft beschuldigd van oorlogsmisdaden, bewijst volgens Malema dat het hof een westerse agenda volgt.

Maar ook elders in Afrika ligt het Strafhof onder vuur. In Kenia zijn stemmen opgegaan uit het verdrag te stappen, wegens de vervolging van president Kenyatta en vicepresident Ruto. In december noemde de Oegandese president Museveni het Strafhof nog „een instrument om Afrika te raken”. President Kagame van Rwanda beschuldigde het Strafhof van selectieve justitie. „Er zijn mensen in deze wereld die de macht hebben om het internationale rechtsysteem te gebruiken om anderen te veroordelen. Maar zelf blijven ze buiten schot”, zei hij.

Dit jaar voorjaar kreeg Zuid-Afrika zware kritiek over zich heen van Nigeria, Zimbabwe en andere Afrikaanse landen wegens de gewelddadige aanvallen door bendes op buitenlandse migranten in townships. President Zuma heeft de top in Johannesburg aangegrepen om zijn aanzien weer op te vijzelen door in te haken op stemming tegen het Strafhof. De reputatieschade voor Afrika als hoeder van mensenrechten neemt hij daarbij kennelijk voor lief.

Nelson Mandela riep in 1995 op tot een boycot van Nigeria na de executie van mensenrechtenactivist Ken Saro-Wiwa. De voorzitter van het oorlogstribunaal voor Rwanda en dat van voormalig Joegoslavië, was de Zuid-Afrikaan Richard Goldstone. Zo kreeg Zuid-Afrika een prominente rol in de strijd tegen straffeloosheid. Nu heeft Zuma een stap terug gezet. Mensenrechtenactivisten kunnen alleen nog hoop putten uit het feit dat het Gerechtshof zich gisteren onafhankelijk toonde en de regering opdroeg Bashir onmiddellijk te arresteren. Maar toen was de vogel al gevlogen.