Afrika haat het Strafhof in Den Haag

De Soedanese president vertrok plotseling uit Zuid-Afrika, waar hij was voor een Afrikaanse topbijeenkomst. Hij wordt gezocht door het Internationaal Strafhof. Waarom werd hij niet aangehouden en uitgeleverd?

President Bashir werd gisteren in Soedan ontvangen door opgetrommelde aanhangers. Foto MARWAN ALI
President Bashir werd gisteren in Soedan ontvangen door opgetrommelde aanhangers. Foto MARWAN ALI

Ongehinderd en onbezorgd kon de Soedanese president Omar al-Bashir gisteren op het vliegtuig naar zijn vaderland stappen. Ondanks een rechterlijk bevel om hem bij de grens tegen te houden. En ondanks een dwingende oproep van VN-topman Ban Ki-moon hem over te dragen aan het Internationaal Strafhof in Den Haag.

In zijn kielzog liet de 71-jarige president het gehavende aanzien achter van Zuid-Afrika als voorvechter van mensenrechten. En met zijn ‘ontsnapping’ onderstreepte hij opnieuw de machteloosheid van het Internationaal Strafhof. Als zelfs Zuid-Afrika zich niet langer gebonden voelt aan uitvoering van een arrestatiebevel van het Strafhof, wie dan nog wel?

Bashir, wiens zaak op instigatie van de VN-Veiligheidsraad bij het Strafhof aanhangig is gemaakt, wordt verdacht van genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid, begaan in de regio Darfur. Opgetrommelde aanhangers wachtten hem aan het eind van de middag op in de hoofdstad Khartoum.

Toen de president van de vliegtuigtrap afdaalde, in zijn traditionele witte gewaad, zwaaide hij met zijn ceremoniële stok. „God is de grootste”, sprak hij met zijn bekende commandostem.

Zuid-Afrikaanse regering werkte mee

De vrije aftocht van Bashir was mogelijk dankzij actieve medewerking van de regering van ANC-president Zuma. Op het moment dat het presidentiële toestel aan het eind van de ochtend het luchtruim koos, worstelde de Zuid-Afrikaanse landsadvocaat nog met een team mensenrechtenadvocaten over de vraag of Zuid-Afrika juridisch een punt had om Bashir niet te arresteren. Het argument van de regering was dat alle aanwezige staatshoofden op de top van de Afrikaanse Unie in de Zuid-Afrikaanse stad Johannesburg diplomatieke immuniteit genoten. Die toezegging zou de Zuid-Afrikaanse handtekening onder het verdrag van het Strafhof tijdelijk buiten werking stellen.

Volgens het Southern Africa Litigation Centre, de organisatie die dit weekeinde bij de rechter aanklopte om aanhouding van Bashir gedaan te krijgen, komt die juridische spitsvondigheid neer op onzin. Zuid-Afrika is lid van het Strafhof, heeft het verdrag geratificeerd en is wettelijk verplicht arrestatiebevelen uit te voeren, zegt advocaat Caroline James van de organisatie.

Die redenering werd overgenomen door het Gerechtshof in Pretoria. Maar toen dat vonnis gistermiddag werd geveld, zat Bashir al uren in zijn vliegtuig. Achteraf bezien was de rechtszaak eerder op de dag dan ook niet meer dan een academische schertsvertoning. De landsadvocaat bevestigde in de rechtszaal dat de autoriteiten op het militaire vliegveld van Pretoria weliswaar waren ingelicht over het bevel om Bashir tegen te houden, maar dat diens naam om onverklaarbare redenen niet op de passagierslijst stond van het vertrekkende presidentiële vliegtuig. Bashir kon dus helemaal niet worden tegengehouden.

Bashir moet zijn reizen goed plannen

Sinds zes jaar geleden het eerste arrestatiebevel tegen hem werd uitgevaardigd, moet Bashir zijn buitenlandse reizen zorgvuldig plannen en van te voren goed inschatten of hij gevaar loopt. In 2013 werd hij zeer hartelijk door de Nigeriaanse regering ontvangen op een bijeenkomst van de Afrikaanse Unie, maar moest hij dat land halsoverkop verlaten toen – net als nu in Zuid-Afrika – een mensenrechtengroep naar de rechter stapte om zijn arrestatie af te dwingen. Malawi weigerde in 2012 de top van de Afrikaanse Unie te organiseren wegens de verwachte komst van Bashir. Oeganda en Kenia gelastten eerder om dezelfde reden Afrikaanse topbijeenkomsten af.

Toch laat de gang van zaken in Johannesburg zien dat Bashir geen internationale paria is geworden. Integendeel. In Afrika is de onvrede over het Strafhof alleen maar toegenomen, omdat tot dusver alleen maar Afrikaanse zaken zijn behandeld.

Zuid-Afrika wil Strafhofstatuut herzien

Op de gisteren afgesloten top in Johannesburg riep de Zuid-Afrikaanse regeringspartij ANC plotseling op herziening van het oprichtingsstatuut van het Strafhof. Expliciet zou moeten worden vastgelegd dat een einde moet komen aan exclusieve gerichtheid op Afrika. Het Strafhof bestudeert momenteel aanklachten in acht landen buiten Afrika.

De plotselinge kritiek van het ANC lijkt te zijn aangewakkerd door de populist in het Zuid-Afrikaanse parlement, Julius Malema. Malema zei dit weekend dat wat hem betreft het Strafhof beter eerst de laatste president van het apartheidsregime, FW De Klerk, kan oppakken. Dat het Strafhof De Klerk nooit heeft beschuldigd van oorlogsmisdaden, is voor Malema enkel bewijs dat dat hof alleen maar een westerse agenda volgt.

Ook elders in Afrika is het Strafhof steeds meer onder vuur gekomen. In Kenia zijn bijvoorbeeld stemmen opgegaan om uit het verdrag te stappen, naar aanleiding van de vervolging van president Kenyatta en vicepresident Ruto. In december noemde de Oegandese president Museveni het Strafhof nog „een instrument om Afrika te raken”. President Kagame van Rwanda beschuldigde het Strafhof van selectieve justitie. „Deze wereld is verdeeld in twee categorieën: er zijn mensen die de macht hebben om het internationaal rechtsysteem te gebruiken om anderen te veroordelen. Maar zelf blijven ze buiten schot”, zei hij.

Nelson Mandela riep ooit op tot een boycot van Nigeria na de executie van mensenrechtenactivist Ken Saro-Wiwa. De voorzitter van de oorlogstribunalen voor Rwanda en het voormalig Joegoslavië was een Zuid-Afrikaan: Richard Goldstone. Zo kreeg Zuid-Afrika een prominente rol in de strijd tegen straffeloosheid. Nu heeft president Zuma een stap terug gezet. Mensenrechtenactivisten kunnen alleen nog hoop putten uit het feit dat het Zuid-Afrikaanse Gerechtshof zich gisteren onafhankelijk toonde en de regering opdroeg Bashir onmiddellijk te arresteren. Maar toen was de vogel al gevlogen.