‘Répons’ van Boulez stuitert heerlijk door de ruimte

xxx
xxx

Het lijkt een zwaktebod: tijdens een concert voor en na de pauze hetzelfde stuk spelen. Maar in het geval van Répons van Pierre Boulez vormde de dubbele uitvoering door het Ensemble intercontemporain gisteravond een geweldige verrijking.

Répons is een van Boulez’ meesterwerken. En drie kwartier Boulez op z’n best (dat wil zeggen: bont, veelkantig en briljant) is zo’n aanslag op het bevattingsvermogen, zelfs wanneer je het stuk kent, dat een tweede luisterbeurt geen kwaad kan. Daarnaast zorgt live elektronica dat elke uitvoering anders is. Na de pauze zat iedereen ook nog op een andere plek – en hoorde in zekere zin een ander stuk.

Het ontstaan van Répons, begin jaren 80, is onlosmakelijk verbonden met twee door Boulez opgerichte instituten: het Ensemble intercontemporain (1976) en onderzoekscentrum annex geluidsstudio IRCAM (1977). Het werk is een meesterlijke, soms ongrijpbare versmelting van zeer virtuoze akoestische muziek met de indertijd baanbrekende live elektronische bewerking daarvan, die door meer dan dertig luidsprekers wordt verspreid. De luisterervaring is nog altijd uniek.

De Gashouder van de Westergasfabriek bleek een perfecte locatie voor het stuk. Midden in de enorme ruimte zat het ensemble, verdeeld in drie klankgroepen: strijkers, houtblazers en koperblazers. Daaromheen nam het publiek plaats en in de buitenste ring waren de zes solisten opgesteld: twee piano’s, xylofoon, vibrafoon, cimbalom (hakkebord) en harp. Het ensemble speelde uitsluitend akoestisch; het spel van de solisten werd versterkt, elektronisch vervormd en in wervelende vlagen door de ruimte gejaagd. De variatie in klankkleur, textuur en beweging die Boulez hier realiseert is bijna oneindig. Vanaf het moment dat na een akoestische introductie de solisten invallen houdt hij je in de greep met een spectaculair klankcircus dat zijn weerga niet kent.

Répons (‘antwoord’) ontleent zijn titel aan een procedé dat al in de gregoriaanse kerkzang werd toegepast: het vraag-antwoordspel. Traditioneel vond die uitwisseling plaats tussen een voorzanger en een koor. Bij Boulez zijn ideeën zelden eenvoudig, dus wordt het spel op vele niveaus gespeeld, tussen solisten en ensemble en ook tussen akoestisch en elektronisch. Alles en iedereen reageert op elkaar; het volgen van een motief dat door de ruimte zwiert en stuitert is een van de grote genoegens van het stuk.

De uitvoering onder de elegant-relaxte dirigent Matthias Pintscher was twee keer voortreffelijk. Voor wie geen genoeg kan krijgen van Boulez: tijdens het eendaagse minifestival 12 Hour Prom op zaterdag 20 juni staat wederom werk van hem op het programma.