Politici, bedenk: Noordpool is geen wingewest

Shell wil er gaan boren. Hoog tijd dus voor een duidelijke politiek voor ’t Noordpoolgebied, meent Louwrens Hacquebord.

Illustratie John Darkow

Het Noordpoolgebied maakt grote veranderingen door. Niet alleen is de hoeveelheid zee-ijs in dertig jaar met ongeveer veertig procent afgenomen maar ook het landijs, de sneeuwbedekking en de permafrost zijn er sterk verminderd. Het gebied is toegankelijker geworden en staat mede daardoor meer in de belangstelling. De staten rond de Noordelijke IJszee hebben op deze situatie gereageerd door op grond van United Nations Convention Law of the Sea hun deel van de zee op te eisen waarmee ze in feite het Noordpoolgebied onder elkaar hebben verdeeld. Ze zijn daarin tot nu toe nauwelijks gehinderd door andere landen.

Touroperators en multinationals hebben inmiddels de mogelijkheden van het gebied ontdekt. Jaarlijks gaan tienduizenden toeristen naar het noorden. Het gesmolten zeeijs maakt zelfs de meest afgelegen gebieden voor hen toegankelijk en nucleaire ijsbrekers brengen ze zelfs naar de Noordpool zelf. De oliemaatschappijen verkennen de mogelijkheden om polaire olie- en gasvoorraden te winnen. Zie Shells boorplatform Polar Pioneer, dat nu onder protest van de milieubeweging wil gaan proefboren in het Noordpoolgebied. Mijnbouwbedrijven zoeken naar ertsen en rare earth materials, de zeldzame elementen waar de computerindustrie behoefte aan heeft. De inheemse volkeren maken door deze externe belangstelling een snelle ontwikkeling door waarin ze zich met behoud van eigen identiteit staande proberen te houden.

Ten noorden van Canada en Rusland en op termijn zelfs over de Noordpool komen nieuwe scheepvaartroutes beschikbaar. De routes zijn veertig procent korter en daardoor aantrekkelijk. Ze kunnen het accent van het bestaande wereldtransportsysteem naar het noorden doen opschuiven. Nieuwe havens kunnen zich ontwikkelen, mogelijk ten koste van de bestaande. Dit kan gevolgen hebben voor de havens in Nederland.

Wat in de discussie over deze ontwikkelingen wordt vergeten is dat de poolgebieden via zee- en luchtstromen met de rest van de wereld zijn verbonden waardoor ze een belangrijke rol spelen in het hele systeem aarde. Veranderingen in het Noordpoolgebied hebben grote gevolgen voor de rest van de wereld. Niet alleen is er een relatie tussen de smeltende ijskap van Groenland en de stijging van de zeespiegel waardoor in Zuidoost-Azië alleen al meer dan 110 miljoen mensen met overstromingen worden bedreigd, maar ook andere milieuveranderingen op het noordelijk halfrond zijn terug te voeren op de polaire veranderingen. Meteorologen en klimatologen maken zich zorgen over de consequenties van een ijsvrije Noordelijke IJszee. We zien nu al dat de straalstroom hoog in de atmosfeer meer gaat meanderen waardoor extreem koude lucht het hart van de Verenigde Staten en Oost-Azië binnen kan stromen, met alle bijkomende gevolgen. Zal het weer op de gematigde breedte hierdoor extremer worden? Krijgen wij in Nederland naast zeespiegelstijging ook te maken met extremer weer?

Kortom, hoog tijd voor een duidelijke Nederlandse politiek voor het Noordpoolgebied. In oktober vorig jaar kwam de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) met een advies over de strategische betekenis van het Noordpoolgebied. Op 23 maart gaf het kabinet in een reactie op het advies te kennen dat het binnenkort met een ‘circumpolaire strategienota’ zal komen waarin het Nederlandse polaire beleid verwoord zal worden. Maar de inhoud van de brief van het kabinet aan de Adviesraad Internationale Vraagstukken is weinig proactief, terwijl juist nu alle mogelijkheden voorhanden zijn om met een vernieuwende, initiatiefrijke polaire politiek te komen. Een politiek die erop gericht is om te voorkomen dat de Noordelijke IJszee door de vijf kuststaten (Rusland, Canada, Verenigde Staten, Noorwegen en Denemarken voor Groenland) met behulp van United Nations Convention Law of the Sea wordt verkwanseld en van wildernis in wingewest wordt veranderd. Een politiek van een regering die het aandurft om de Noordelijke IJszee als werelderfgoed te zien waarvoor speciale regels moeten gelden tot behoud van de unieke arctische natuur en cultuur. Nederland kan hierbij samen met andere arctische en niet-arctische staten initiatieven nemen om dat zeegebied werkelijk duurzaam te beheren. Bovendien kan Nederland een belangrijke rol spelen door in 2016 als EU-voorzitter met voorstellen voor een Europese arctische strategie te komen. Hiervoor is een duidelijk geformuleerde nationale politiek voor het Noordpoolgebied nodig. Het is daarom teleurstellend dat de Tweede Kamer de brief van het kabinet schriftelijk heeft afgedaan en er geen debat aan heeft gewijd. We zullen met zo’n politiek het afsmelten van het poolijs niet kunnen voorkomen. Wel kunnen we de directe schade aan de unieke natuurwaarden in en rond de Noordelijke IJszee ermee beperken.