Nederland lag vroeger waar Marokko nu ligt

Utrechtse onderzoekers laten zien hoe de aardplaten de afgelopen 200 miljoen jaar verschoven.

Op welke breedtegraad lag uw woonplaats de afgelopen 200 miljoen jaar? Voor elke plek op aarde is deze geografische reis nu te maken, via een website van Nederlandse aardwetenschappers. Ze beschreven de werking van hun app (op www.paleolatitude.org) vorige week in het tijdschrift PLOS ONE.

Nederland lag 140 miljoen jaar geleden op een plaats op de wereldbol waar nu Marokko ongeveer ligt. Dat is een verschuiving van net 20 breedtegraden. India maakte de afgelopen 200 miljoen jaar de verste reis, het schoof van circa 25 graden zuiderbreedte naar 15 graden noorderbreedte. Zuid-Amerika is al die tijd amper van z’n plek gekomen,

Volgens geoloog Douwe van Hinsbergen van de Universiteit Utrecht, en eerste auteur van het artikel, is de website vooral bedoeld om klimaatwetenschappers de exacte locatie van aardplaten door de tijd te geven. Hun aannames zijn nu soms verkeerd, zegt hij, omdat ze geen rekening houden met de true polar wander. Dat effect ontstaat doordat op de ronddraaiende aarde de aardkorst en -mantel bewegen ten opzichte van de daaronder liggende, vloeibare buitenkern. Door processen in de mantel kan lokaal de dichtheid van gesteente veranderen, en daarmee de snelheid ten opzichte van de kern, en ook de aardas. Veranderingen in de beweging van de aardplaten ten opzichte van de aardas zijn te achterhalen door boormonsters te nemen van oceaanbodems. Op het moment dat zo’n bodem werd gevormd, richtten magnetische mineralen in het gesteente zich naar het heersende magneetveld rond de aardas.

Het effect van true polar wander is merkbaar over tijdschalen van 10 tot 30 miljoen jaar, zegt Van Hinsbergen. „De locatie van een aardplaat kan tot wel 20 breedtegraden verschillen als je wel of geen rekening met dit mechanisme houdt”, zegt hij. Dat heeft grote invloed op klimaatreconstructies.

In hun artikel geven de onderzoekers het voorbeeld van het Eoceen, het tijdvak van 56 tot 34 miljoen jaar geleden. Voor dit tijdvak plaatste het VN-klimaatpanel IPCC in zijn laatste rapportage (2013) Afrika, Europa, en Noord- en Zuid-Amerika ruim 10 graden noordelijker dan paleomagnetische gegevens voorspellen.

Van Hinsbergen wil de website verder uitbouwen: verder terug in het verleden dan de 200 miljoen jaar geleden en met animaties van migrerende aardplaten. „Mijn droom is een soort dynamische Google Earth met allerlei paleomagnetische en klimatologische data.”