Versmade kleinoden

Hans Beerekamp selecteert elke week twee samenhangende documentaires uit het aanbod van NPODoc.

‘Herta Müller: Het Alfabet van de Angst’ (2DOC/VPRO).
Herta Müller: Het Alfabet van de Angst’ (2DOC/VPRO).

Twee winnaressen van de Nobelprijs voor de literatuur, in 1996 de Poolse Wislawa Szymborska (1923-2012) en in 2009 de Roemeens-Duitse Herta Müller (1953), trokken zich na de overdonderende publiciteit terug uit het openbare leven.

De Nederlandse filmer John Albert Jansen lieten beiden wel toe. Begin en Einde - Ontmoetingen met Wislawa Szymborska (Het Uur van de Wolf/VPRO, 2011) en Herta Müller; Het Alfabet van de Angst (2DOC/VPRO, 2015), beide gedraaid door cameraman Adri Schrover, zijn duidelijk verwante films.

Jansen slaagt er als geen ander in literatuur, landschappen en persoonlijke en nationale geschiedenis te vervlechten tot een documentaire, die zelf ook kunst is: niet gemakkelijk te volgen, je moet enige moeite doen en geduld hebben om alle verborgen informatie tot je door te laten dringen. Het is een poëtische vorm van visuele essayistiek.

Leven en werk van de door dictatuur en uitsluiting getekende Müller zijn dramatischer dan die van de charmante Szymborska. Maar de taal van de Poolse lijkt iets geraffineerder.

Gelukkig hoorde ik pas na het schrijven van de recensie en de selectie van beide films voor deze rubriek het bericht dat dit Jansens laatste documentaire voor NPO 2 zou zijn geweest. De netmanager vindt de hermetische, literaire vorm van zijn schrijversportretten (ook van bij voorbeeld Hugo Claus en Adonis) minder geschikt voor de zender.

De kijkcijfers bevestigen dat oordeel: er keken dinsdag slechts 89.000 mensen naar. En dat is ook voor de culturele, verdiepende zender NPO 2 weinig.

Maar welke poëziebundel haalt zo’n oplage? En is dit nu niet juist precies het soort productie waar we een publieke omroep voor hebben ingesteld? Om excellentie te tonen, cultuur te spreidden en je nek uit te steken?

Als Jansen geen films meer kan maken over de beste schrijvers van de wereld, voor een publiek van 90.000 fijnproevers, dan kunnen we beter met de publieke omroep ophouden.

Beide films staan op nrc.nl/NRCdoc.