Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Verlegen Jebby moet het nu gaan maken

Komt zijn ambitie uit hemzelf, of van zijn familie? De jongere broer van George W. maakt kans op de Republikeinse nominatie voor de presidentsverkiezingen. Maar Jeb Bush is een slechte spreker en houdt van de luwte.

De familie Bush in 1956 (foto links), van boven naar beneden: vader George, Neil, George W., Barbara, Jeb en baby Marvin. Rechts:Jeb Bush in een jongerencentrum in Florida in maart.
De familie Bush in 1956 (foto links), van boven naar beneden: vader George, Neil, George W., Barbara, Jeb en baby Marvin. Rechts:Jeb Bush in een jongerencentrum in Florida in maart. Foto Joe Raedle / Getty Images

Jeb Bush had zijn reis naar Europa deze week zorgvuldig voorbereid. Het moest presidentieel ogen. In Berlijn wilde hij overkomen als een toekomstig wereldleider, met een vlammende anti-Poetin-speech. Het moest, kortom, de allure hebben van Barack Obama’s buitenlandse reis in de zomer van 2008, toen hij als presidentskandidaat tienduizenden toesprak in Berlijn.

De Amerikaanse tv-kijker heeft er alleen niets van gemerkt. Het nieuws deze week werd gedomineerd door ander Bush-nieuws. De aanstaande presidentskandidaat is ontevreden over zijn campagneteam, en heeft een nieuwe, „agressieve” campagneleider benoemd. Zo concurreerde Jeb Bush deze week zichzelf weg van prime time. „Jeb wil heel graag president zijn”, zegt hoogleraar politicologie Matthew Corrigan van de University of North Florida. Sinds Bush gouverneur in Florida werd, in 1999, volgt Corrigan hem. „Maar president wórden, dat is iets heel anders. Dat ligt hem niet.”

Als John Ellis ‘Jeb’ Bush (62) zich maandag in Miami kandidaat stelt voor de presidentsverkiezingen van 2016, is hij meteen één van de favorieten voor de Republikeinse nominatie. Hij is bekend bij kiezers, ondanks een beladen achternaam. Hij heeft in Florida bestuurlijke ervaring opgedaan. De organisatie Right to Rise, die voor hem campagne voert, heeft al bijna honderd miljoen dollar opgehaald. Meer dan welke Republikein ook.

Bovendien: Jeb Bush heeft een politieke opvoeding gekend die hem een voorsprong op de vele andere Republikeinse kandidaten moet geven. Zijn opa Prescott was senator, vader George was president, zijn broer George W. ook. Hij was voor zichzelf en zijn familie actief in zes campagnes. Het lijstje met bondgenoten en geldschieters dat moeder Barbara Bush in een laatje met recepten bewaarde, schreef de website Politico, heeft Jeb geërfd.

Maar het wil nog niet erg vlotten met Bush. De meeste peilingen geven een andere politicus uit Florida, senator Marco Rubio, een voorsprong. Bush maakt nauwelijks enthousiasme los.

Jeb Bush is een introverte, schuchtere man, die al zijn leven gebukt gaat onder de torenhoge verwachtingen van zijn familie. Hij is zo’n slechte spreker, dat hij zich liever op het podium door een bevriende journalist laat interviewen. Hij leest liever een boek dan dat hij met mensen praat. Hij is emotioneel (hij zag de film Forrest Gump drie keer, en moest telkens opnieuw huilen), en probeert zijn schuwe, van oorsprong Mexicaanse vrouw Columba te beschermen tegen de buitenwereld.

Oogappel van zijn vader

President Jeb Bush. Zijn omgeving rekent er al sinds zijn jeugd op. Toen zijn zes jaar oudere broer tussen 2001 en 2009 diende als 43ste president, noemden vrienden Jeb Bush simpelweg ‘44’. ‘Jebby’ moest het al van jongsaf maken, schrijft de conservatieve auteur Peter Schweizer in het boek The Bushes. Hij was de oogappel van vader George Bush. George W. was te impulsief, te rebels. Jeb was intelligent, sportief, sloeg een klas over op school. En hij had een winnaarsmentaliteit, zegt zijn beste vriend, David Bates. „Hij werd door zijn vader aangespoord om tennis te spelen. Hij wilde uitblinken.” Bush, 1,93 meter lang, bereikte met zijn serve-volleyspel het tennisteam van de universiteit. Bates: „Dat was een ploeg in de nationale top-20.”

David Bates, een advocaat uit San Antonio, leerde Bush kennen toen ze negen jaar oud waren. Ze groeiden samen op in een elitewijk van Houston, waren op de tennisbaan dubbelpartners, en werden kamergenoten op de universiteit in Austin. Bates ging voor Bush’ vader werken toen die vicepresident werd. Hij noemt de familie „warm en hecht”, maar zegt ook: „De kinderen moesten aan hoge verwachtingen voldoen.”

Toen Jeb Bush als tiener naar een privéschool in Massachusetts werd gestuurd, brak hij met die verwachtingen. Hij haalde lage cijfers, rookte marihuana en ging reizen. Hij ontmoette Columba tijdens een reis in Mexico, en trouwde met haar toen hij 21 was. Hij studeerde Latijns-Amerikaanse Studies en leerde vloeiend Spaans spreken. Na zijn studie wilde Bush niets van politiek weten, maar hij maakte wel gebruik van zijn vaders netwerk. Hij ging werken voor de Texas Commerce Bank, geleid door Bush sr.’s vriend James Baker.

Toen zijn vader zich kandideerde voor de Republikeinse voorverkiezingen van 1980, ging Jeb met David Bates campagne voeren. Jeb concentreerde zich op Spaanstalige gebieden, zoals Florida. Bates: „Hij las veel, vrat beleidsstukken, maar was voor deze campagne nooit echt geïnteresseerd in harde politiek. Hij leerde in die maanden het handwerk.” Vond hij het leuk? Bates, aarzelend: „Hij merkte dat hij het kon.”

Jeb vestigde zich in Miami, werd zakenman en begon actief te worden voor de Republikeinse partij. Voorzichtig werkte hij aan de droom van zijn vader: een politieke carrière. De Miami Herald noteerde al in 1985 hoe verlegen hij was. „Jeb Bush is volledig voorspelbaar, vooral als hij spreekt. Hij vertrouwt journalisten niet. Een gekke uitglijder kan groot nieuws worden.”

George sr. bleef in Jeb het grootste politieke talent van de familie zien. In 1994 voerden beide broers campagne om gouverneur te worden: George in Texas, Jeb in Florida. George won, Jeb verloor. Vader George was ontroostbaar, tot woede van George jr. George sr. had zich nauwelijks in Texas laten zien, en had bijna onafgebroken campagne gevoerd in Florida. George W. zei tegen zijn vader: „Waarom dat gesomber over Jeb? Waarom ben je niet blij voor mij?”

Vier jaar later lukte het Jeb Bush wel het gouverneurschap van Florida te winnen. De boodschap van die campagne leek sterk op die van vandaag, zegt politicoloog Matthew Corrigan. Bush benadrukte zijn goede contacten in de latino-gemeenschap, noemde zichzelf een pragmaticus en ‘compassionate conservative’, net als George W. Bush.

Maar, zegt Corrigan, „Jeb is veel ideologischer dan zijn broer. Hij zat in het bestuur van The Heritage Foundation, een denktank die pleit voor lage belastingen en een zo klein mogelijke overheid. Die ideeën bracht hij in Florida in de praktijk.”

Wapenlobby

In de acht jaar dat Jeb Bush gouverneur van Florida was, veranderde hij de belangrijke swing state dramatisch. Hij voerde een van de ruimste vuurwapenwetten van het land in, de zogeheten Stand Your Ground Law. Volgens die wet mogen burgers iemand doodschieten als ze vermoeden dat hun leven wordt bedreigd. De wet was de voornaamste reden dat de bewaker George Zimmerman werd vrijgesproken, nadat hij in 2012 de ongewapende tiener Trayvon Martin had doodgeschoten. Bush kreeg een A+ van de wapenlobby NRA, de hoogste beoordeling.

Bush was als zakenman geïnteresseerd geraakt in de privatisering van het onderwijs. In 1996, toen hij in vastgoed handelde, richtte hij de eerste publiek-private school van Florida op. Hij stimuleerde de oprichting van deze scholen toen hij gouverneur werd. Ze worden deels met publiek geld betaald, maar niet door de inspectie bezocht. Leraren mogen niet lid worden van een vakbond.

Concurrentie is goed voor het onderwijs, vond Bush, en bedrijven nemen de rol van de overheid over. Op dit moment gaan circa 300.000 kinderen in Florida naar een McCharter, zoals de scholen daar genoemd worden.

Matthew Corrigan: „De buurtschool is aan het verdwijnen, vooral in de grote steden. Jeb Bush, die heilig in marktwerking gelooft, ziet dit als zijn grootste prestatie.” De scholen behalen wisselende resultaten. De kinderen op Liberty City School, de school die Bush zelf had opgericht, haalden zulke slechte resultaten dat ze in 2008 moest sluiten.

Tijdens de presidentsverkiezingen van 2000 werd uitgerekend Florida het middelpunt van een vijf wekend durend spektakel. De stemmen voor George W. Bush en de Democraat Al Gore staakten min of meer, waarna tot een hertelling werd besloten. Na weken van chaos wees het Hooggerechtshof Bush als winnaar aan. Jeb Bush was formeel neutraal, maar bleef al die tijd in nauw contact met zijn familie. Zijn rol is nooit helemaal opgehelderd.

Vooral Bush’ manier van leidinggeven viel Matthew Corrigan op. Florida, zegt hij, is een verdeelde staat. Er wonen blanke conservatieven, grote groepen migranten die alleen Spaans spreken, joodse gepensioneerden, studenten. „Iedere gouverneur gedroeg zich daarom altijd behoedzaam. Jeb niet. Hij ging als een stormram tekeer. Nooit accepteerde hij tegenspraak.”

Het gekke is alleen, zegt Corrigan: vraag een Republikein om Jeb Bush te karakteriseren, en je hoort woorden als ‘gematigd’, ‘RINO’ (Republican In Name Only), of twijfelaar. „Zijn verlegen aard zegt niets over zijn politieke ideeën. Jeb heeft een conservatieve agenda, en weet precies hoe hij die moet bereiken. Hij heeft er alleen een hekel aan in het middelpunt van de belangstelling staan.”

Wraak van de hippies

Op een vrijdagmiddag in februari loopt Jeb Bush het podium op van een Conservative Political Action Conference (CPAC) in National Harbor. Op het congres laten alle Republikeinse kandidaten voor 2016 zich keuren door de Tea Party, de conservatieve partijvleugel. Het is van groot belang hier indruk te maken. Belangrijke geldschieters als de Koch-broers kijken mee.

Bush had lang in de coulissen moeten wachten. De vorige spreker, eendenjager Phil Robertson van realityserie Duck Dynasty, spreekt eindeloos over de Bijbel, en over soa’s als „wraak van de hippies”. Het publiek smult. Als Bush opkomt, wordt hij meteen uitgejouwd. Tientallen aanwezigen lopen weg. In de Tea Party wordt Bush gezien als een man van de gevestigde orde, en te gematigd bovendien.

In een gesprek met Fox News-presentator Sean Hannity (ook hier geen speech) gaat het vooral daarover. Bush wijkt op een paar punten af van de andere Republikeinse kandidaten: hij is voor hervorming van het immigratiestelsel, omdat 9 miljoen illegalen volgens hem nooit de grens overgezet zullen worden. En hij is voor landelijke leerstandaarden, die door de Republikeinen als bemoeienis van de federale overheid worden gezien. Bush stottert zich door het gesprek heen, maar wijkt niet voor zijn vijandige publiek. „Conservatieven zijn jarenlang overal tegen geweest”, zegt hij. „Het wordt tijd dat we ook weer eens ergens vóór zijn.”

Bush voert deze middag nóg een gevecht dat hij niet kan winnen. Hij probeert de rol van zijn familie te bagatelliseren. „Het gaat niet om het verleden, over mijn vader of broer. Het gaat om mijn plannen voor de toekomst van dit land.”

Een paar weken later blijkt dat hij die geschiedenis nooit van zich zal kunnen afschudden. Na een optreden in Nevada wordt hij aangesproken door een studente over de oorlog in Irak.

„Uw broer heeft Islamitische Staat gecreëerd”, zegt ze.

Bush: „Goed. Is dit een vraag?”

„U hoeft niet pedant tegen me te doen, meneer.”

In de weken erop blijkt dat Bush geen antwoord heeft op de vraag wat hij, achteraf, van de oorlog vindt. Aanvankelijk zegt hij dat hij hetzelfde zou hebben gedaan als George, daarna zegt hij dat hij de vraag verkeerd had begrepen. Enkele interviews later zegt hij dat hij, „met de kennis van nu”, niet aan de oorlog was begonnen. Opvallend, want Bush had deze vraag jaren kunnen zien aankomen.

Diep in zijn hart, zegt zijn vriend David Bates, houdt Jeb van de luwte. „Hij communiceert met de buitenwereld het liefst per e-mail, gewoon vanuit huis. Daar is hij fanatiek in. Zondag is zijn familiedag, die dag is heilig voor hem. Ze gaan naar de mis. Zulke dagen heeft hij het liefst.”

Bates heeft, „ik geef het maar toe”, gemengde gevoelens over de ambities van zijn vriend. „Ik gun het hem, maar een campagne is een slagveld. Als ik naar zijn karakter kijk, kan ik alleen maar hopen dat hij het redt. De nieuwscyclus gaat razendsnel, sociale media zijn meedogenloos. Je moet niet bangig zijn.”