En, hadden de verhoren zin?

Gisteren werden de openbare verhoren van de enquêtecommissie Fyra afgerond. 37 getuigen werden in vier weken verhoord. Dit zijn we te weten gekomen over het debacle met de Fyra.

De vijf leden van de commissie hadden de onderwerpen verdeeld: Henk van Gerven (SP, tweede van links) enTon Elias (VVD, vierde v.l.) richtten zich op de aanbesteding van de HSL-concessie.Mei Li Vos (PvdA, vijfde v.l.) enVera Bergkamp (D66, eerste v.l.) hadden zich vooral verdiept in de aankoop en controle van de treinen.Madeleine van Toorenburg (CDA, midden) was de voorzitter. Foto Maarten Hartman
De vijf leden van de commissie hadden de onderwerpen verdeeld: Henk van Gerven (SP, tweede van links) enTon Elias (VVD, vierde v.l.) richtten zich op de aanbesteding van de HSL-concessie.Mei Li Vos (PvdA, vijfde v.l.) enVera Bergkamp (D66, eerste v.l.) hadden zich vooral verdiept in de aankoop en controle van de treinen.Madeleine van Toorenburg (CDA, midden) was de voorzitter. Foto Maarten Hartman

De sceptici, die voorafgaand aan de enquête zeiden dat alles over de Fyra al bekend was, kregen ongelijk. De verhoren hebben veel nieuwe inzichten opgeleverd. Deels gaat het om details, deels om bevestiging van vermoedens.

Het was bekend dat de verziekte relatie tussen de NS-top en het ministerie van Verkeer en Waterstaat een hoofdrol heeft gespeeld in het drama, maar de mate en hardnekkigheid van het wantrouwen waren toch verrassend. Pas onder minister Melanie Schultz werd in 2011 een einde gemaakt aan ruim tien jaar animositeit. Twee elementen uit die slechte relatie vielen op.

Jarenlang hebben opvolgende verkeersministers vergeefs geprobeerd om het complete ondernemingsplan van NS-dochter HSA, de exploitant van de Fyra, in handen te krijgen. NS-directeuren Aad Veenman en Bert Meerstadt verdedigden hun weigering met een beroep op het contract tussen NS en staat: bedrijfsvertrouwelijke informatie kon alleen worden ingezien via een derde partij. Toen een faillissement van HSA dreigde, weigerde NS bij te springen en deed het staatsbedrijf, uiteindelijk met succes, een beroep op de staat.

Nieuw was ook dat binnen HSA memo’s circuleerden om de onderliggende cijfers van het ondernemingsplan niet alleen geheim te houden voor het ministerie, maar ook voor de Tweede Kamer. De angst was groot dat de rekentrucs die waren gehanteerd om het NS-bod mogelijk te maken zouden worden ontmaskerd.

Dat leidt naar ander nieuws, over dat onhaalbaar hoge bod van NS op de concessie – 178 miljoen euro, later teruggebracht tot 148 en uiteindelijk tot 101 miljoen. Jan Timmer, oud-president-commissaris van NS, erkende dat een verhoging van het bod met 28 miljoen euro een „slag in de lucht” was. Andere getuigen vertelden dat het bod uitsluitend financieel gedreven was, zonder oog voor de reiziger: zo min mogelijk treinen, zo duur mogelijke kaartjes. Als de concessie maar werd binnengesleept, dan zou de prijs daarna wel naar beneden worden onderhandeld met Verkeer en Waterstaat. Dat viel tegen.

In een volgende fase, tijdens de productie van de trein bij AnsaldoBreda in Italië, bleek het toezicht nog slechter geregeld dan al werd vermoed. Certificeringsbedrijf Lloyd’s kwam af en toe langs en keurde vooral de interne kwaliteitscontrole van AnsaldoBreda. De Inspectie Leefomgeving en Transport keek niet naar veiligheid of betrouwbaarheid, alleen naar „het voldoen aan de vergunningseisen”. Controleurs zetten ondanks twijfels hun handtekening en dachten dat een andere instantie wel aan de bel zou trekken, of dat de gesignaleerde problemen wel zouden worden opgelost.

In de slotfase bleek minister Jeroen Dijsselbloem bepalend voor het moment dat NS naar buiten bracht dat ze definitief zou stoppen met de Fyra, en daarmee voor het onterechte beeld dat NS werd overvallen en onder druk gezet door het zelfde besluit van België.

De Fyra-schade voor NS werd tot nu toe gesteld op 88 miljoen euro: de kosten van de treinen (213 miljoen) minus de terugbetaling door AnsaldoBreda dankzij de schikking van maart 2014 (125 miljoen). Nieuw is dat de extra 21 miljoen voor NS bij doorverkoop van treinen pas wordt uitgekeerd na verkoop van zes treinen. Nieuws is ook het totale schadebedrag, inclusief gederfde inkomsten en kosten voor vervanging van de Fyra, dat de commissie heeft berekend: 772 miljoen euro. Financieel directeur Engelhardt Robbe ging zelf uit van 340 miljoen euro, maar ging verrassend makkelijk akkoord met het bedrag van de commissie.

Van de 37 getuigen die de afgelopen vier weken werden verhoord, waren er dertien verbonden aan NS, twaalf aan de politiek en twaalf aan overige instanties en bedrijven. Bij de politieke getuigen ging het om zes bewindslieden, vier ambtenaren van ministeries en twee Kamerleden. De categorie overig omvat instanties als de Inspectie Leefomgeving en Transport en bedrijven als Lloyd’s en treinfabrikanten.

Opvallend was dat Jan Timmer van de NS in duidelijke taal afstand nam van de aanbesteding van de HSL („een volstrekt idiote exercitie”) en de meest geciteerde uitspraak op zijn naam heeft staan: „Privatisering [van NS] is de moeder van alle kwaad”. Timmer speelde ook de hoofdrol in het bretelsincident. Oud-minister Tineke Netelenbos voelde zich geïntimideerd door de bretels met doodskoppen die Timmer bleek te dragen bij een overleg tussen NS en minister. Timmers echtgenote keek in de garderobe en zag dat het geen doodskoppen maar smileys waren.

Camiel Eurlings beleefde zijn eerste publieke optreden sinds zijn vertrek als KLM-topman en bleek het grote gebaar nog niet te schuwen: het achterhouden van informatie door NS was „echt slecht, onacceptabel en maatschappelijk onverantwoord”.

Wim Meijer, oud-president-commissaris van NS, was, totdat interim-topman Robbe zich gisteren op de valreep aansloot, de enige NS’er die excuses aanbood aan de reizigers voor het falen van de Fyra.

Het verhoor van Jenny Thunnissen, chef van de Inspectie Leefomgeving en Transport, was onthutsend door haar onwetendheid, vooral over haar eigen organisatie. De twee buitenlanders, Marc Descheemaecker van het Belgische spoorbedrijf NMBS en Maurizio Manfellotto van Ansaldo-Breda, waren zeer kritisch over NS en de Nederlandse staat.

De meest opvallende afwezige getuige was Jeroen Dijsselbloem, die als minister van Financiën en aandeelhouder in juni 2013 een beslissende stem had bij het besluit om definitief te stoppen met de Fyra. De commissie sluit niet uit dat ze Dijsselbloem alsnog wil verhoren.

Het eindrapport wordt na de zomer verwacht, zonder geplande datum.