‘Gekocht WK’ gaf Zuid-Afrika kort plezier

Het WK voetbal gaf Zuid-Afrika een morele oppepper, maar dure stadions staan ondertussen te verstoffen. Nu blijkt dat mogelijk smeergeld is betaald om het toernooi binnen te slepen, dreigt het een schandvlek te worden.

Het WK in Zuid-Afrika was te duur – en naar nu blijkt mogelijk gekocht. Maar het was een mooi feest. „Het is oneerlijk de vreugde die het toernooi ons heeft opgeleverd, nu weg te strepen tegen het corruptieschandaal”, vindt journalist Martin Welz.
Het WK in Zuid-Afrika was te duur – en naar nu blijkt mogelijk gekocht. Maar het was een mooi feest. „Het is oneerlijk de vreugde die het toernooi ons heeft opgeleverd, nu weg te strepen tegen het corruptieschandaal”, vindt journalist Martin Welz. Foto Schalk van Zuydam/AP

In de lobby van een vijfsterrenhotel in Johannesburg ging Zuid-Afrika’s Mister Soccer, Danny Jordaan, hoofd van het lokale organiserend comité, eens goed zitten voor de vraag waarom dit land zonodig het wereldkampioenschap voetbal in 2010 zou moeten organiseren.

„In veertig jaar apartheid was het gevaarlijk om te hopen, op vrijheid, op democratie. Hoop was een bedreiging”, legde hij uit. Wat was er sinds de inauguratie van Nelson Mandela als de eerste zwarte president nog te vieren geweest? Zuid-Afrika dreigde weg te zakken in vergetelheid, gevreesd om zijn misdaad en niet-nagekomen beloften.

„Dus als het wereldkampioenschap 2010 kan bijdragen aan een succesvoller Zuid-Afrika en een prachtig evenement, dan is hoop misschien wel het mooiste wat we te bieden hebben.”

Het was november 2007. Buiten draaiden hijskranen en graafmachines overuren. Tien voetbalstadions moesten nog gebouwd of drastisch gerenoveerd worden – duizenden hotelkamers, honderden extra busbanen, een hogesnelheidstrein. Acht jaar later is de man die Zuid-Afrika dankzij het WK weer hoop en optimisme gaf, ondergedoken voor alle pers. De naam van Danny Jordaan prijkt opnieuw op de voorpagina’s, maar nu als spin in het web van het FIFA-corruptieschandaal.

Vlucht geannuleerd

Jordaan annuleerde eind mei op het allerlaatste moment zijn vlucht naar Zürich voor de verkiezingen van het FIFA-voorzitterschap. Hij liet aan een Zuid-Afrikaanse krant weten dat deze beslissing niets te maken had met de arrestatie van negen bestuurders van de wereldvoetbalbond, aan de vooravond van die verkiezing, maar met zijn nieuwe baan als burgemeester van Port Elizabeth.

Maar het was Danny Jordaan, de voormalige antiapartheidsstrijder, die in december 2007 per e-mail aan de secretaris-generaal van de FIFA, de Fransman Jérôme Valcke, bevestigde dat 10 miljoen dollar zou worden betaald aan de FIFA. „Ik wil voorstelen dat de FIFA dit bedrag, 10 miljoen dollar, van de begroting van het lokale organiserend comité aftrekt”, schrijft Jordaan in een e-mail die in handen kwam van de Zuid-Afrikaanse krant Sunday Times.

Het geld kwam volgens de Amerikaanse justitie in drie tranches terecht op de persoonlijke rekening van FIFA-bestuurder Jack Warner. Volgens de krant was toenmalig president Thabo Mbeki van Zuid-Afrika op de hoogte van de betaling, hoewel de huidige regering volhoudt dat het geld was bedoeld voor de ontwikkeling van voetbal in het Caraïbisch gebied. Volgens Amerikaanse aanklagers zou Zuid-Afrika dat in 2004 aan Warner hebben beloofd, om zijn en twee andere beslissende stemmen voor Zuid-Afrika als gastland te winnen.

Een oppepper van het humeur

Zo werd het wereldtoernooi dat optimisme terugbracht in Zuid-Afrika ’s lands grootste schandvlek. Maar wat kocht Zuid-Afrika voor die 10 miljoen dollar? „Een oppepper van ons humeur, een grandioos feest en victorie voor regeringspartij ANC”, zegt Martin Welz. Hij is hoofdredacteur van Noseweek, het tijdschrift dat afgelopen jaren leidend was in onthullingen over de corruptie in het Zuid-Afrikaanse voetbal. Het wereldkampioenschap kostte Zuid-Afrika 3 miljard dollar, volgens het 2010 FIFA World Cup Country Report, dat ruim twee jaar na het toernooi de balans opmaakte. De kosten waren tien keer zo hoog als de opbrengsten. En ook tien keer zo hoog als aanvankelijk begroot. Het ministerie van Toerisme berekende dat bijna 150.000 toeristen minder naar Zuid-Afrika kwamen dan vooraf gedacht. FIFA-voorzitter Sepp Blatter, die vorige week zijn vertrek aankondigde, noemde het WK in 2012 niettemin „een gigantisch succes voor Afrika, Zuid-Afrika en de FIFA”.

Uithoeken als Nelspruit en Polokwane hebben nu stadions met 40.000 zitplaatsen, „die hooguit tweemaal per jaar worden gebruikt”, zegt Welz. „Johannesburg en Kaapstad hadden voor het WK stadions met minimaal 55.000 zitplaatsen. Waarom moesten er miljarden worden uitgegeven voor vijfduizend extra zitplaatsen, zoals de FIFA eiste? Alsof je dat verschil op televisie ziet. De corruptie rondom dit toernooi ging veel verder dan het toekenningsproces alleen.”

Het onderhoud van het stadion in Kaapstad kost de gemeente maandelijks zo veel geld dat de roep om de sloop van het stadion in kuststrook Greenpoint aanzwelt. Het stadion mag volgens het lokale bestemmingsplan alleen voor recreatieve en niet voor commerciële doeleinden worden gebruikt. „Het was het geld gewoon niet waard”, zegt advocaat David Polovin, die namens de wijk waarin het stadion nu ligt, actievoerde tegen de bouw.

Uiteindelijk slikte Polovin zijn bezwaren in toen het gemeentebestuur instemde met de aanleg van een groot stadspark aan de voet van het nieuwe stadion. Dat park ligt er en is een groot succes. De stad heeft eindelijk ook een goed openbaarvervoersysteem. Hoewel City Bus verliesgevend is, is het een welkom alternatief voor de minibustaxi’s, waarvan de eigenaren nog geregeld (gewapende) strijd met elkaar voeren om de stadsroutes.

Het voetbal werd er niet beter van

Het Zuid-Afrikaanse voetbal profiteerde niet. Bafana Bafana, het nationale elftal, maakte niets klaar op het WK en speelt nog steeds onder de maat. „Waarom spelen we zo slecht? Omdat er geen geld in de ontwikkeling van de jeugd wordt gestopt. Terwijl het geld dat daarvoor nodig is, verbleekt bij het geld dat we hebben uitgegeven aan de stadions”, moppert hoofdredacteur Welz van Noseweek.

Dat de Zuid-Afrikaanse regering oprecht de intentie zou hebben gehad 10 miljoen dollar te betalen aan de ontwikkeling van het voetbaltalent van de Afrikaanse diaspora, zoals de regering nu claimt vanwege de aantijgingen van omkoping, noemt Welz „absolute kolder”. „Waarom zouden ze dat geld voor deze politieke doeleinden uitgeven zonder er enige ruchtbaarheid aan te geven? Niemand wist ervan, tot de bom barstte.”

In werkelijkheid zou Zuid-Afrika in 2004 de verkiezing om het toernooi te organiseren nooit hebben gewonnen zonder de betaling van die 10 miljoen dollar, vreest Welz. „Het is ook nog eens zo dat Afrika en Zuid-Afrika dit toernooi verdienden. Ze móésten wel meedoen aan de corruptie, anders hadden we het nooit gekregen. Het is oneerlijk de vreugde die het toernooi ons heeft opgeleverd, nu weg te strepen tegen het corruptieschandaal. We hebben een geweldig feest gehad. Ik heb ervan genoten. Soms moet je meer uitgeven dan verantwoord is. Anders gebeurt er niks. Het leven is nu eenmaal ingewikkeld.”