Debacle pakte voor NS veel duurder uit

De NS had een zeer slechte onderhandelingspositie voor het terugvorderen van geld van AnsaldoBreda.

Foto Bart Maat/ ANP

Hij geloofde járenlang in marktwerking, de topambtenaar van het ministerie van Financiën die het Fyra-dossier namens NS-aandeelhouder minister Dijsselbloem onder zijn hoede had. Maar uitgerekend de spoorsector leent zich er uiteindelijk niet voor om geliberaliseerd te worden, zei directeur Financieringen & Deelnemingen, Wouter Raab, gisteren in zijn verhoor door de parlementaire enquêtecommissie Fyra.

Onder oud-minister Gerrit Zalm (Financiën, VVD) was liberalisering juist uitgangspunt van het beleid. Maar toen NS en haar dochteronderneming High Speed Alliance steeds verder in het moeras zonken en er in 2011 faillissement voor HSA dreigde, steunde Financiën het akkoord dat minister Melanie Schultz (Verkeer, VVD) sloot met NS. De HSL-concessie uit 2002 werd opgezegd. NS kreeg een nieuwe, geïntegreerde concessie van de hogesnelheidslijn en het hoofdrailnet tot 2025. NS kreeg die concessie onderhands, zonder openbare aanbesteding.

En nadat de Fyra-treinen in januari 2013 van het spoor waren gehaald en de contracten met de Italiaanse bouwer AnsaldoBreda waren opgezegd, kreeg NS opnieuw de kans om met een alternatief voor de exploitatie van de hogesnelheidslijn te komen. Ook weer ondershands, met instemming van het ministerie van Financiën.

Volgens Raab waren de financiële belangen van de Staat bij die concessie zo groot dat het geen optie meer was om de NS in 2013 opzij te schuiven. Het debacle met de Fyra had de staat bijna een miljard euro gekost. De overheid had 2,2 miljard euro aan inkomsten ingeboekt op basis van de concessie-overeenkomst uit 2002. Zonder interventie zou HSA failliet zijn gegaan en zou er tegen veel lagere opbrengsten opnieuw openbaar aanbesteed hebben moeten worden.

Het Fyra-drama heeft NS zelf in het totaal 772 miljoen euro gekost, zo bleek gisteren tijdens het verhoor van financieel directeur Engelhardt Robbe van NS. Dat is een heel ander bedrag dan de 88 miljoen die door NS zelf lange tijd gecommuniceerd is. Maar de kans op succesvolle juridische procedures om dat geld terug te vorderen van AnsaldoBreda was minimaal, aldus ambtenaar Raab, ondanks het slechte materieel. Zeven treinen waren volgens hem al betaald. Er was al een aanbetaling gedaan voor de overige treinstellen. Er was al met de geleverde treinen gereden en de inspectie had de vergunningen voor het Nederlandse spoor al verleend. „Dat is alles bij elkaar geen briljante onderhandelingspositie.”

NS kreeg daarom in 2014 ook van Financiën toestemming om met de Italianen te onderhandelen over een schikking. Dat leverde NS een eenmalig bedrag van 125 miljoen euro op en de toezegging dat NS mee zou delen in de opbrengst als AnsaldoBreda er in zou slagen de afgekeurde treinstellen alsnog te verkopen. Overigens heeft AnsaldoBreda tot op de dag van vandaag nog geen koper gevonden voor het afgedankte materieel.

Raab was verbaasd over het gemak waarmee de Inspectie Leefomgeving en Transport van het ministerie van Infrastructuur en Milieu in 2012 de vergunningen had verstrekt voor de Fyra-treinen. „Als ik een auto uit Duitsland importeer, wordt die door de Rijksdienst voor het Wegverkeer binnenste buiten gekeerd. Maar met een trein die met 250 kilometer per uur over het spoor raast met tweehonderd passagiers, gaat het blijkbaar zo.” Als aandeelhouder was het volgens hem nauwelijks mogelijk om de kwaliteit van de treinen te controleren. „Je wil toch als aandeelhouder niet met een baco langs die treinen moeten lopen.”

Het besluit in juni 2013 om definitief te stoppen met de Fyra ging niet zonder slag of stoot. Eind mei wilde de raad van commissarissen van NS dat bekendmaken, op dezelfde dag dat de Belgische spoorwegmaatschappij NMBS. Maar Dijsselbloem wilde meer bedenktijd. Voorafgaand aan besluitvorming in de ministerraad op 7 juni vond er nog crisisberaad plaats in de top van de PvdA. Bij dat beraad waren de ministers Dijsselbloem en Asscher (Sociale Zaken) aanwezig, verantwoordelijk staatssecretaris Mansveld en PvdA-fractievoorzitter Diederik Samsom. Daarbij ging het om de positie van Mansveld, die de Tweede Kamer eerder had toegezegd dat de problemen rond de Fyra zouden worden opgelost.