...net als 80.000 anderen in de VS

In de Amerikaanse gevangenis beland je na een klein vergrijp zo in de isoleercel. Effectief? Nee, gevangenen komen er beschadigder, bozer en gewelddadiger uit.

Voor Kalief Browder kwam de maatregel te laat. Begin januari besloot de stad New York eenzame opsluiting voor jongeren onder de 21 te verbieden. Afgelopen zaterdag – drie dagen vóór de vrijspraak van Albert Woodfox – maakte Kalief Browder (22) in The Bronx een gat in de muur van het appartement van zijn familie door de airconditioning uit de muur te trekken. Hij sprong naar buiten met een touw om zijn nek.

Browder zat vanaf zijn zeventiende tot zijn 21ste vast op Rikers, het New Yorkse gevangeniseiland. Het grootste deel van die tijd bracht hij door in een Special Housing Unit of SHU: de isoleercel. Hij was in 2010 opgepakt omdat hij een Mexicaan zou hebben beroofd. Na drie jaar was er nog steeds geen aanklacht en de Mexicaan bleek onvindbaar. Pas toen liet de aanklager de zaak vallen en kwam Browder vrij.

Browder probeerde, ondanks zijn aanvallen van paranoia en depressie, zijn school af te maken. Hij sprak met het tijdschrift The New Yorker voor een geruchtmakend portret, dat de maatregel van januari mede in gang zetten. Maar zijn vierde zelfmoordpoging slaagde.

Buitenproportioneel

In de Verenigde Staten zitten volgens de meeste schattingen 80.000 mensen in de isoleercel in gevangenissen. 23 uur per dag, zonder spullen en met minimaal contact met anderen. Van hen zitten 25.000 in een zogeheten ‘supermax’ gevangenis. Die zijn er in 44 staten en bestaan nagenoeg alléén uit isoleercellen. Net als de buitenproportionele gevangenispopulatie komt het veelvuldig gebruik van de isoleercel voort uit de harde misdaadaanpak die de VS in de jaren tachtig onder president Reagan inzetten. Terwijl de Amerikaanse bevolking sinds 1984 met eenderde groeide, steeg het aantal gevangenen met 800 procent.

Het aantal gevangenen in de isoleercel steeg volgens het Vera Rechtscentrum in New York, een ngo die gegevens over eenzame opsluiting bijhoudt, met 42 procent sinds de vroege jaren negentig. Net als bij de rest van de gevangenispopulatie gaat het verhoudingsgewijs vaak om Afro-Amerikanen en geesteszieken. Tieners en jongeren blijven niet gevrijwaard van eenzame opsluiting, hoewel vaststaat dat de isoleercel voor adolescentenhersens éxtra schadelijk is.

Onder de gevangenen zijn mensen die jaren vergeefs wachten op een aanklacht, doordat justitie achterloopt. En mensen die onschuldig zijn. Anthony Graves was 26 toen hij in Texas werd opgepakt voor een zesvoudige moord. In 2010 kwam hij vrij na 18 jaar, waarvan 12 in de isoleercel, omdat de belangrijkste getuige zijn verklaring introk.

Volgens de Amerikaanse gevangeniscode mag een gevangene in de isoleercel worden gezet als hij een gevaar is voor de andere gevangenen of als hij een zware overtreding heeft begaan. Maar in de prakrijk gebeurt het zeer lukraak en voor kleine vergrijpen. En het duurt soms decennia, zoals bij Albert Woodfox.

De laatste jaren is een voorzichtige kentering gaande, omdat onderzoek steeds duidelijker uitwijst dat de strategie contraproductief is. Opsluiten in de isoleercel maakt gevangenissen niet veiliger en gevangenen niet rustiger. Integendeel: gevangenen komen er beschadigder, geesteszieker, bozer en gewelddadiger uit dan ze erin gingen.

Hun recidivepercentage ligt veel hoger. Bovendien is isoleren duur – een gevangene in een isoleercel in een supermax-gevangenis kost 216,12 dollar per dag, tegen 85,74 dollar voor een gewone gevangene.

Roep om verandering

In 2014 hebben tien Amerikaanse staten veranderingen in de wetten rond eenzame opsluiting aangekondigd of doorgevoerd. „In de jaren tachtig konden we niet snel genoeg gevangenissen bouwen. In de jaren negentig zetten we het isoleren door”, zei Anthony Annucci, hoofd van het gevangeniswezen van de staat New York, vorig jaar tegen een Britse krant. „Nu gaat de roep om verandering als een golf door het land en beginnen staten de alternatieven te onderzoeken.”

In die zin doet langdurige opsluiting in de isoleer denken aan nog een ander probleem van justitie in Amerika dat voortkomt uit de tough-on-crime mentaliteit: het doodschieten van vooral Afro-Amerikanen door de politie. Het besef dat er iets moet veranderen is er. Maar het kan nog lang duren voor het zover is.