Het Siberische spaarvarken van Poetin

Ruslands derde olieproducent gaat schuil achter een woud van houdstermaatschappijen.

Olieveld West-Sachalin in Siberië van Surgutneftegaz, het op twee na grootste olieconcern van Rusland.
Olieveld West-Sachalin in Siberië van Surgutneftegaz, het op twee na grootste olieconcern van Rusland. Foto’s Sasha Mordovets / Getty Images, Sergei Karpukhin / Reuters

In de naam weerklinken de eindeloze bossen van de taiga. Soer goet betekent ‘visrijke plaats’, in de taal van de oorspronkelijke bewoners, de Chanty. Maar deze slaperige Siberische provinciestad aan de rivier de Don staat niet bekend om zijn visserij. Soergoet (300.000 inwoners) geldt als de oliehoofdstad van Rusland.

Die bijnaam dankt het aan een geheimzinnig bedrijf dat nauwe banden heeft met het Kremlin. Surgutneftegaz (ruim 100.000 werknemers) pompte vorig jaar 61,5 miljoen ton ruwe olie uit de Siberische grond – 11,7 procent van de totale olieproductie in Rusland. Het Siberische bedrijf is daarmee de derde olieproducent van Rusland, na Rosneft en Lukoil.

Surgutneftegaz is bovendien een troef in handen van de Russische president Vladimir Poetin. Afgelopen weekend lieten de leiders van de zeven grootste industrielanden, de G7, nog eens weten dat er van het opschorten van de sancties voorlopig geen sprake is nu het geweld in Oekraïne weer is opgelaaid. De strafmaatregelen van het Westen trekken een zware wissel op de Russische olie- en de gasindustrie, waar de Russische economie op drijft.

Maar Surgutneftegaz heeft nauwelijks last van de sancties. Sterker nog: als Poetin het wil, dan helpt dit onbekende oliebedrijf uit de Taiga het Kremlin uit de brand.

Surgutneftegaz maakte vorig jaar 5 miljard dollar (4,5 miljard euro) winst, op een omzet van ruim 15 miljard. Dat was 51 procent meer winst dan in 2013. Dat geld werd niet geïnvesteerd in dure nieuwe boortechnieken, zoals oliebedrijven vaak plegen te doen. Er werden geen grote overnames van gedaan. De dividenduitkeringen aan de aandeelhouders blijven ook dit jaar bescheiden. Zo kunnen opnieuw miljarden aan de reserve worden toegevoegd.

Ruim 34 miljard dollar heeft het Siberische bedrijf al op zijn bankrekening staan, en dat bedrag neemt elk jaar verder toe. Surgutneftegaz, schreef de Zwitserse Neue Zürcher Zeitung, „is een spaarvarken dat zichzelf vetmest.”

Belang verdampt

Maar wie is de eigenaar van dat spaarvarken van 34 miljard? Het hardnekkige gerucht wil dat Vladimir Poetin zelf achter de schermen aan de touwtjes trekt. In 2007 zei de Russische politicoloog Stanislav Belkovski in een interview met de Duitse krant Die Welt dat de Russische president, die volgens de officiële cijfers van het Kremlin een salaris geniet van zo’n 150.000 dollar per jaar, 37 procent van de aandelen van Surgutneftegaz heeft. Het Kremlin ontkent dat ten stelligste.

Dat er iets raars aan de hand is met het eigendom van Surgutneftegaz is echter evident. In 2002 leverde het bedrijf een jaarverslag af dat voldeed aan boekhoudregels volgens de internationale normen van het IFRS. Daarna was het elf jaar stil. Pas in 2013 stuurde het Siberische oliebedrijf weer een volwaardige rapportage de wereld in. Uit dat verslag bleek het belang dat het bedrijf zelf had – 40 procent – ineens verdampt, terwijl het totaal van de aandelen gelijk was gebleven. Tijdens de persconferentie in Soergoet weigerden medewerkers van het bedrijf in te gaan op vragen van analisten. „Vijftien miljard dollar aan aandelen zijn uit de boeken verdwenen”, schreef de Financial Times. In 2003 – een jaar nadat Surgutneftegaz ophield te rapporteren – gooide president Poetin de weerspannige Lukoil-baas Michail Chodorkovski de gevangenis in. Voortaan stond de Russische energiesector onder controle van het Kremlin.

Black box

Wie anno 2015 een schema probeert te tekenen van de eigendomsstructuur van Surgutneftegaz stuit op een woud van houdstermaatschappijen. Die staan allemaal op naam van werknemers en oud-werknemers. Surgutneftegaz, zo zegt bestuursvoorzitter Vladimir Bogdanov, is een bedrijf „van het volk”. Maar misschien zijn de eigenaren slechts katvangers, die het zicht op de werkelijke eigenaars moeten verhullen.

Al sinds de jaren 90 lopen er lijnen van Siberië naar St Petersburg, de stad waar Poetin werd geboren en waar hij zijn politieke carrière begon. In de jaren dat Poetin in het stadsbestuur zat, liet Surgutneftegaz Siberische olie verwerken door de raffinaderij Kirisji, even ten zuidoosten van de historische hoofdstad. De olieproducten werden daarna geëxporteerd door Gunvor, een bedrijf dat werd geleid door Poetins vertrouweling en judovriend Gennadi Timtsjenko. Vanwege zijn banden met het Kremlin staat Timtsjenko op de Amerikaanse sanctielijst. „Timtsjenko’s activiteiten in de energiesector zijn direct gelinkt aan Poetin”, stelt het Amerikaanse ministerie van Financiën. „Poetin heeft investeringen in Gunvor, en heeft mogelijk toegang tot zijn tegoeden.”

Tien jaar geleden probeerde de Amerikaanse investeerder William Browder Surgutneftegaz te dwingen tot meer openheid. Browder is eigenaar van Hermitage Capital, werkgever van de ten onrechte gearresteerde en in gevangenschap omgekomen Russische advocaat Sergej Magnistki. Browder begon een rechtszaak tegen Surgutneftegaz. Die zaak werd door de Russische rechtbank van tafel geveegd. Browders visum werd ingetrokken omdat hij een „bedreiging voor de nationale veiligheid” zou vormen.

Gigantische reserves

Geen wonder dat ‘Surgut’, ondanks beursnoteringen in Moskou en Londen, niet erg populair is bij investeerders. Volgens financieel persbureau Bloomberg bedroeg de beurswaarde vorige maand 26 miljard dollar – 8 miljard minder dan het bedrijf op de bank heeft staan. Surgutneftegaz is een black box, zeggen analisten. En gezien de gigantische winsten die het bedrijf maakt lijkt het dividend van gemiddeld 1 miljard dollar per jaar nogal bescheiden.

Bescheiden is ook de topman van Surgutneftegaz, Vladimir Bogdanov (63). Bogdanov geeft al meer dan dertig jaar leiding aan het oliebedrijf en is één van de laatste ‘rode baronnen’ van Rusland – bestuursvoorzitters die al aan de top stonden voor de val van de Sovjet-Unie. Anders dan veel Russische zakenlieden is de ‘Siberische heremiet’ een voorbeeld van spaarzaamheid. In het weekend tuiniert hij. In de zomer hangt hij niet op een jacht voor de Côte d’Azur, maar brengt hij twee weekjes door in het kuuroord Karlsbad in Tsjechië.

De topman is een trouwe supporter van Poetin. „Bogdanov is van de mening dat alles wat Poetin doet, goed is voor Rusland”, zo citeert Bloomberg de voormalige Gasprom-topman Aleksandr Rjazanov, een goede bekende van Bogdanov. „Hij zal de financiële middelen van Surgut gebruiken op de manier die de president wenst.”

Het lijkt er op dat Poetin inderdaad plannen heeft. Vorige maand meldde het uitstekend ingevoerde Bloomberg dat Surgutneftegaz zich opmaakte een groot belang te nemen in Rosneft. Ruslands grootste oliebedrijf moet circa 25 miljard dollar aan buitenlandse schulden herfinancieren, maar is vanwege de sancties afgesneden van westerse kapitaalmarkten. Door diezelfde sancties hebben ook verschillende westerse oliebedrijven van investeringen in nieuwe projecten afgezien. Afgelopen najaar klopte Rosneft voor hulp aan bij de overheid. Het gevraagde bedrag: 2400 miljard roebel – ruim 42 miljard dollar.

Dankzij de enorme winsten van staatbedrijven als Gazprom en Rosneft beschikt die Russische overheid over gigantische reserves (150 miljard dollar in december 2014), maar het bedrag dat Rosneft nu nodig heeft, is zelfs het Kremlin te gortig. Het ministerie van Economische Zaken heeft laten weten dat niet geheel aan het verzoek kan worden voldaan.

Enter Surgutneftegaz. Volgens Bloomberg heeft Poetin Bogdanov opdracht gegeven 19,5 procent van de aandelen Rosneft te kopen – waarmee de financiële problemen van het staatsbedrijf voor een groot deel zouden zijn opgelost. Bloomberg beroept zich op drie anonieme bankiers die kennis zouden hebben van wat er gaande is in het Kremlin. Maar Surgutneftegaz ontkent. „De geruchten die zijn verspreid hebben volgens ons tot doel de markt te destabiliseren en investeerders en aandeelhouders in verwarring te brengen”, stelt het bedrijf in een persbericht.

Hoe dan ook is Surgutneftegaz een belangrijke pion op Poetins schaakbord. Westerse sancties hebben geen vat op het bedrijf. Na de annexatie van de Krim verboden de EU en de VS de export van westerse technologie naar de Russische olie- en gassector. Maar Surgut maakt niet of nauwelijks gebruik van dure westerse technologie, het boort naar olie met Russische apparatuur. Het heeft ook geen olievelden in het buitenland. In de afgelopen jaren is het bedrijf zijn aandacht aan het verleggen van het West-Siberische bassin naar nieuwe velden in het oosten van Siberië. Met succes: maar weinig oliebedrijven zijn zo goed in het vinden van nieuwe oliebronnen als Surgutneftegaz. „Alleen vadertje vorst heeft invloed op onze banen in Siberië”, pleegt Vladimir Bogdanov te zeggen.

Correcties en aanvullingen

Spaarvarken van Poetin

In Het Siberische spaarvarken van Poetin (10/6, p. E4-5) moest staandat Soergoet aan de rivier de Ob ligt (niet de Don). Voormalig oligarch Michail Chodorkovski was directeur van oliebedrijf Yukos (niet van Lukoil).