Er is niets mis met drama op kantoor

Veel Nederlanders werken niet met plezier. Dat kan anders. Marketeer Tim Leberecht schreef er een boek over. Zo kunnen avontuur, mystiek en amateurisme betekenis geven aan je werk.

Illustratie Anne van Wieren

‘Wannéér jullie met elkaar proosten maakt niet uit, als je maar niet als laatste bent. Die moet zingen.”

Vijftien mannen en vrouwen zitten in een Amsterdams restaurant, het zijn vrijwel allemaal onbekenden van elkaar. Tim Leberecht, hoofd marketing van het internationale ontwerp- en architectenbureau NBBJ, heeft de aanwezigen net gevraagd een toost uit te brengen op de romantiek.

Het onderwerp waarop we toosten heeft te maken met zijn eerste boek, De businessromanticus dat net in het Nederlands is verschenen, maar de toost had eigenlijk overal over kunnen gaan. Waar het om draait: een etentje biedt de kans om je te midden van onbekenden, zoals zakelijke contacten, kwetsbaar op te stellen en een open en oprecht gesprek aan te gaan.

Iedereen lijkt het vergeten, maar toch zijn de meesten van ons hier voor hun werk. Waarom is werk niet vaker speels, onvoorspelbaar en vol met bijzondere ontmoetingen? Omdat werk gaat over efficiënt werken, targets en het mijden van risico’s, zegt Leberecht tijdens het interview voorafgaand aan het diner. „De modus operandi van het bedrijfsleven is gericht op formaliseren, optimaliseren en automatiseren. Het marktdenken verkleint het speelveld van mensen in organisaties tot het minimale waardoor ze zich als klein radertje in een groot geheel waardeloos voelen.” Met als resultaat dat het met de motivatie van de gemiddelde werknemer beroerd is gesteld.

Volgens een enquête die onderzoeksbureau Gallup in 142 landen hield, blijkt dat slechts 13 procent van de werknemers zich betrokken voelt bij zijn werk. 63 procent voelt zich onvoldoende gemotiveerd. Nederland bungelt onderaan de ranglijst: gemiddeld 9 procent voelt zich betrokken bij zijn werk en 80 procent is ongemotiveerd. Het gevoel van routine en business as usual dient zich gemiddeld zes maanden nadat je met een baan bent begonnen aan. Van goede doelen tot Goldman Sachs; na een half jaar daalt de motivatie, blijkt uit diverse internationale studies.

En dat terwijl Millennials, de nieuwe generatie werknemers geboren tussen 1982 en 2001, werk juist beschouwen als de weg naar meer betekenis en gemeenschapsgevoel.

Strijd tegen cynisme

Het zijn de principes uit de Romantiek die volgens Leberecht het tij kunnen keren. Dan heeft hij het niet over een diner bij kaarslicht of een huwelijksaanzoek op de Golden Gate Bridge, maar over de beweging die begin negentiende eeuw ontstond als tegenreactie op het rationalisme van de Verlichting. De moderne romantici, zoals Leberecht, trekken ten strijde tegen de fixatie op data en kwantificatie, cynisme en tegen extreme controle van de medewerkers door apps - zoals meeting mediator waarin bazen precies kunnen zien wie het gesprek domineerde tijdens een vergadering. De waarden van huidige romantici zijn echter hetzelfde als honderd jaar geleden: ze hechten meer waarde aan emotie dan aan rede, zijn zich sterk bewust van gevoelens en stemmingen, hebben een grote belangstelling voor vreemdelingen en het vreemde en een liefde voor alles wat mysterieus is. Zo bezien was Steve Jobs met zijn onvoorspelbare karakter, de mysteries rondom lanceringen van producten en zijn fascinatie voor het vreemde net zo’n romanticus als Jean-Jacques Rousseau. Ook Airbnb is een uiterst romantisch bedrijf; door gebruikers een stukje van hun leven met elkaar te laten delen, krijgt reizen tenslotte weer iets onvoorspelbaars. En Gerrit Zalm die tijdens het nieuwjaarscabaret van ABN AMRO optreedt als hoerenmadam, is een romanticus. Of je het grappig vindt of niet, het creëert een memorabel moment van verbondenheid, lucht en zelfs introspectie.

Het zijn namelijk niet grote wereldschokkende veranderingen, maar pogingen tot het ‘hacken’ van de dagelijkse ervaringen waar mensen zo veel genoegen aan beleven, schrijft Leberecht. „Het zijn de kleine momenten waarop plezier het wint van efficiency die ons herinneren aan de schoonheid van de wereld.”

Freaky Friday

Het hacken van de dagelijkse kantoorsleur kan op velerlei manieren. Medewerkers van een reclamebureau in New York wisselen op Freaky Friday van bureau en van rol. Eén dag in de week beantwoorden ze elkaars telefoontjes en beslissen ze soms zelfs voor de ander. Om andere mensen te ontmoeten en te werken in een vreemde omgeving huurt softwareontwikkelaar GitHub voor medewerkers een Airbnb-appartement in steden waar mensen altijd al naartoe wilden. En bij Veldt, een Nederlandse koekjesbakkerij, krijgt een steeds wisselende ‘regisseur van de week’ vier uur de tijd om door het bedrijf te struinen op zoek naar nieuwe ideeën.

Mogelijkheden voor dit soort speelmomenten, zoals Leberecht ze noemt, vind je overal. Te beginnen bij de dagelijkse dingen zoals e-mails en contacten met collega’s. Onderzoek van de London School of Economics wijst uit dat betaald werk een negatieve correlatie heeft met geluk. Het enige aspect dat wel geluksniveaus oplevert die vergelijkbaar zijn met activiteiten buiten werk is een ontspannen omgang met collega’s. Volgens Leberecht onderschatten we de impact van micro-interacties. Waarom schrijven we anders aan de lopende band e-mails zonder aanhef en met louter een initiaal als afsluiter? Omdat het efficiënt is? Omdat we willen bevestigen dat we drukke productiviteitsmachines zijn? Geef je e-mails een persoonlijke touch, tipt Leberecht. Het fleurt het kantoorleven op en je vergroot de kans op onverwachte en essentiële contactmomenten.

Een vriend van hem nam de proef op de som door elke zakelijke e-mail te beginnen met ‘Beste’ en te eindigen met een afscheid zoals vriendelijke groeten, ook voegde hij aan de openingsparagraaf iets persoonlijks of luchtigs toe voor hij tot de essentie kwam. Al snel reageerden mensen vriendelijker en uitgebreider en veranderden oppervlakkige relaties in diepgaandere contacten.

Eigenlijk gaat het er vooral om dat de menselijkheid ontbreekt op de werkvloer, zegt Glenn van der Burg, auteur van het managementboek Management Mythes. Er zijn zo veel afdelingen en regels dat mensen zich niet meer verbonden voelen met het bedrijf, de klanten of collega’s. „Tussen de beslissingen en de mensen om wie het gaat, staan talloze excelsheets.” En dat is gek, want de generatie die het nu voor het zeggen heeft op kantoor zijn de beste ouders van de wereld (hun kinderen behoren tot de gelukkigste ter wereld). Van der Burg: ‘We voeden op conform de moderne managementwaarden, met ruimte om zelf te experimenteren, veel vrijheid, respect voor een eigen mening en eigen verantwoording. Waarom denken we dan op het werk alleen in prestatie-indicatoren, return on investment en bouwen we dossiers op als iemand zich twee keer niet goed gedraagt.”

Laat zien wie je bent

Blijkbaar laten we een deel van onszelf thuis als we naar het werk gaan, concluderen Van der Burg en Leberecht. Dat is zonde en onhoudbaar op den duur bovendien. Want werk en privé raken steeds meer met elkaar verweven en als je op het werk jezelf niet bent, wanneer kun je het dan nog wel zijn?

En als je nieuwe gedrag kritiek oplevert of als zwak wordt betiteld, dan hoort dat er ook bij. Romantiek gaat eenmaal niet over rozen. „Businessromantici streven geen geluk na in de zin van je goed voelen, ze willen méér voelen”, aldus Leberecht.

Sterker: een beetje lijden hoort erbij. Het is dé reden dat er geen trein rijdt naar Santiago de Compostela en waarom taartjes waarvoor je in de rij moet staan net even lekkerder smaken. Het ‘Ikea-effect’ noemen gedragseconomen van Harvard het principe dat we iets waar we moeite voor moeten doen meer waarderen.

Op de werkvloer geldt hetzelfde: hoe meer inspanning, hoe meer we ons betrokken voelen, en frustratie maakt deel uit van dat proces. Dus zoek vooral de grenzen en deadlines op, lacht Leberecht. „Onze samenleving is zo veel stabieler dan die van onze voorouders. We hebben opwindende en uitdagende situaties nodig om onze conditie in te kunnen schatten en om het gevoel te hebben dat we iets hebben gepresteerd. Soms komen we gewoon drama tekort.”