Eindeloos wachten op je aanklacht in de isoleercel

Als gevangene in de VS beland je na een klein vergrijp zo in de isoleercel. Effectief? Nee, ze komen er beschadigder en gewelddadiger uit.

Voor Kalief Browder kwam de maatregel te laat. Begin januari besloot de stad New York eenzame opsluiting voor jongeren onder de 21 te verbieden. Afgelopen zaterdag maakte Kalief Browder (22) in The Bronx een gat in de muur van het appartement van zijn familie door de airconditioning eruit te trekken. Hij sprong naar buiten met een touw om zijn nek.

Browder zat van zijn 17de tot zijn 21ste vast op Rikers, het New Yorkse gevangeniseiland. Het grootste deel van die tijd bracht hij door in een special housing unit (SHU): de isoleercel. Hij was in 2010 opgepakt omdat hij een Mexicaan zou hebben beroofd. Na drie jaar was er nog steeds geen aanklacht en de Mexicaan bleek onvindbaar. Pas toen liet de aanklager de zaak vallen en kwam Browder vrij.

Browder probeerde, ondanks zijn paranoia en depressie, zijn school af te maken. Hij sprak met het tijdschrift The New Yorker voor een geruchtmakend portret, dat leidde tot de maatregel van New York in januari. Maar zijn vierde zelfmoordpoging slaagde.

In de Verenigde Staten zitten volgens de meeste schattingen 80.000 mensen in de isoleercel. 23 uur per dag, vrijwel zonder spullen en zonder contact met anderen. Van hen zitten 25.000 in een ‘supermaxgevangenis’. Die zijn er in 44 staten en bestaan nagenoeg uitsluitend uit isoleercellen.

Net als de buitenproportionele gevangenispopulatie komt het veelvuldig gebruik van de isoleercel voort uit de harde misdaadaanpak die de VS in de jaren tachtig onder president Reagan inzetten. Terwijl de Amerikaanse bevolking sinds 1984 met eenderde groeide, steeg het aantal gevangenen met 800 procent. Het aantal gevangenen in de isoleercel steeg volgens het Vera Institute of Justice in New York, een ngo die gegevens over eenzame opsluiting bijhoudt, sinds begin jaren negentig met 42 procent.

Net als bij de rest van de gevangenispopulatie gaat het verhoudingsgewijs vaak om Afro-Amerikanen en geesteszieken. Tieners en jongeren blijven niet gevrijwaard van de isoleercel, hoewel vaststaat dat deze voor adolescentenhersens extra schadelijk is.

Onder de gevangenen zijn mensen die, zoals Kalief Browder, jaren vergeefs wachten op een aanklacht door de achterstand bij justitie. En mensen die onschuldig zijn. Anthony Graves was 26 toen hij in Texas werd opgepakt voor een zesvoudige moord. In 2010 kwam hij vrij na 18 jaar, waarvan 12 in de isoleercel, omdat de belangrijkste getuige zijn verklaring introk.

De VN hebben het gebruik van isoleercellen herhaaldelijk veroordeeld. In veel westerse landen is het gebruik ervan steeds verder beperkt. Volgens de Amerikaanse gevangeniscode mag een gevangene in de isoleercel worden gezet als hij een gevaar is voor zichzelf of andere gevangenen, en als hij een zware overtreding heeft begaan. Maar in de prakrijk gebeurt het zeer lukraak en voor kleine vergrijpen. En het duurt soms decennia, zoals bij Albert Woodfox.

Maar sinds een jaar of vijf is in de VS een trage kentering gaande, omdat onderzoek steeds duidelijker uitwijst dat de isoleercel niet werkt. Hij maakt gevangenissen niet veiliger en gevangenen niet rustiger. Integendeel: die komen er beschadigder, geesteszieker, bozer en gewelddadiger uit dan ze erin gingen. Hun recidivepercentage ligt veel hoger. En isoleren is duur – een gevangene in een supermaxgevangenis kost 216 dollar (190 euro) per dag, tegen 86 dollar voor een gewone gevangene.

In 2014 hebben tien staten ide VS veranderingen in de wetten rond eenzame opsluiting aangekondigd of doorgevoerd. „In de jaren tachtig konden we niet snel genoeg gevangenissen bouwen. In de jaren negentig zetten we het isoleren door”, zei Anthony Annucci, hoofd van het gevangeniswezen van de staat New York, vorig jaar tegen een Britse krant. „Nu gaat de roep om verandering als een golf door het land en beginnen staten de alternatieven te onderzoeken.”

In die zin staat het er met het misbruik van de isoleer precies zo voor als met dat andere probleem van justitie in Amerika dat teruggaat op de ‘tough on crime’-aanpak: het doodschieten van Afro-Amerikanen door de politie.

Het besef dat er iets moet veranderen is er inmiddels. Maar het kan nog lang duren voor het zover is.