‘Mysterie in Kazachstan: 120 duizend antilopen dood’

Dat schreven onder andere de Volkskrant en nrc.next

Illustratie Jet Peters

De aanleiding

Het had het begin van een einde-der-tijden-film kunnen zijn, de foto die vorige week in nrc.next stond. Op de Kazachstaanse steppe lagen duizenden dode saiga-antilopen, hier en daar liep nog een levende rond. In het bijbehorende bericht stond dat er in de afgelopen weken 120.000 saiga-antilopen zijn gestorven. Naar de oorzaak wordt gegist. Ook de Volkskrant schreef over dit mysterie. Hoe zit het toch met deze sterftegolf?

Waar is het op gebaseerd?

Zowel de cijfers als de foto’s komen van het Kazachstaanse ministerie van Landbouw. Ook de Saiga Conservation Alliance, een organisatie die zich inzet voor de bescherming van de saiga-antilope in Kazachstan, luidde op haar website de noodklok.

En, klopt het?

Ooit bevolkte de nomadische saiga-antilope grote delen van de aarde. De fossielen van deze opmerkelijk ogende antilope – met een bolvormige neus, bijna een klein slurfje; voor televisiekijkers, denk aan ruimtewezen Alf met iets minder haar en dan met horens – zijn gevonden van Canada tot het Verenigd Koninkrijk. Hij leefde ooit nog op dezelfde steppe als de sabeltandtijger en de mammoet. In de afgelopen eeuwen beperkte hun leefgebied zich tot de steppe in Centraal-Azië, vooral Kazachstan. Volgens cijfers van het Kazachstaanse instituut voor Zoölogie leefden er tot het begin van de jaren negentig nog ruim een miljoen saiga-antilopen. Daarna liep de populatie hard terug: naar 55.000 aan het eind van de jaren negentig. Russische wetenschappers van het Instituut voor Ecologie en Evolutie gaven in een studie uit 2012 diverse verklaringen voor deze grote terugval. Zij zagen het uiteenvallen van de Sovjet-Unie als één van de voornaamste oorzaken. Opbrengsten uit de landbouw namen af en mensen openden de jacht op de saiga-antilope. Het vlees was voor eigen verbruik of verkoop, de horens werden voornamelijk geëxporteerd naar China als ingrediënt voor traditionele medicijnen. Sinds 2003 staat de saiga-antilope op de lijst van bedreigde diersoorten. Vanaf toen steeg de populatie weer: volgens de meest recente telling van het Kazachstaanse ministerie van Milieu in 2014 waren er toen in Kazachstan ongeveer 256.000, kleinere populaties komen ook voor in Rusland.

Nu is er met de populatiecijfers van de saiga-antilope wel iets geks: eens in de zoveel jaar woedt er namelijk een sterftegolf over de steppe. In 1984 stierven er in korte tijd plotseling 100.000. Daarna steeg de populatie, maar in 2010 stierven er bijna 12.000 in korte tijd. In de jaarlijkse rapporten die Kazachstan sinds 2010 aanlevert bij de CMS, een organisatie die met steun van de VN de populatie van rondtrekkende dieren in de gaten houdt, werd pasteurellose als oorzaak aangewezen. Dit is een bacteriële aandoening in de luchtwegen. Dat zou de snelle verspreiding verklaren. Saiga-antilopen kunnen pasteurellose krijgen via vervuild water of gras, de bacterie verspreidt zich verder via de adem.

Desondanks kan de saiga-antilope zich snel herstellen. In 2008 telde de Kazachstaanse overheid 61.000 saiga-antilopen, in 2013 waren er 137.000 en meest recentelijk waren het er dus 256.000. Dit komt dankzij de grote voortplantingsdrift van de saiga-antilope. Een vrouwtjesantilope is met zeven à acht maanden geslachtsrijp en krijgt meestal tweelingen. Hoeven we ons dus niet zo druk te maken over deze nieuwe sterftegolf? Nou, dat toch wel. Ook het United Nations Environment Programme onderschrijft de cijfers van het Kazachstaanse ministerie van Landbouw. Er zijn weliswaar eerder sterftegolven geweest, maar niet eerder zo groot. Iets minder dan de helft van de populatie in Kazachstan is omgekomen. Experts onderzoeken wat de oorzaak hiervoor kan zijn. Er wordt ook weer rekening gehouden met pasteurellose.

Conclusie

Uit populatiecijfers blijkt dat de saiga-antilope in de afgelopen jaren vaker te maken heeft gehad met een sterftegolf. Maar de recente sterftecijfers zijn sinds 1984 niet zo hoog geweest. Het United Nations Environment Programme onderschrijft de cijfers die het Kazachs ministerie noemt. Wij beoordelen de stelling daarom als waar.