Het heetste hangijzer eerst

Het Europees Parlement stemt morgen over het meest omstreden onderdeel van het handelsverdrag met de VS: de arbitrage. Dat is een belangrijke test voor het slagen van TTIP.

Illustratie studio NRC

1 Over wat voor arbitrage gaat het?

In elk handelsverdrag zit standaard een clausule. Met een dergelijke ISDS (Investor State Dispute Settlement) kunnen bedrijven zich, buiten de reguliere rechtspraak om, richten tot speciale tribunalen. Het gebruik is flink toegenomen: begin jaren negentig was het een handvol zaken, vorig jaar werden er 42 nieuwe claims bij overheden neergelegd. ISDS gold lang als extra bescherming tegen onteigeningen in instabiele landen, maar volgens critici is het een handig instrument geworden om wetgeving over bijvoorbeeld milieu, zorg of energie te dwarsbomen. Alleen al de dreiging van claims zou leiden tot een regulatory chill (het in de ijskast zetten van wetgeving). Na een succesvolle en felle campagne van belangengroepen besloot de Europese Commissie ISDS te hervormen. In een EU-handelsakkoord met Canada zijn de rechten van bedrijven al ingeperkt, maar in de onderhandelingen over TTIP (Transatlantic Trade and Investment Partnership), het handelsverdrag met de VS, is ISDS opnieuw een heet hangijzer. In een poging de patstelling te doorbreken, heeft eurocommissaris Malmström (Handel) beloofd om het mechanisme op termijn te vervangen door een permanent arbitragehof, met reguliere rechters. Maar voor TTIP, zegt ze, gaat dat niet meer worden gehaald.

2 Waarover wordt morgen gestemd?

Over een compromis dat de twee grootste Europese partijen onlangs over ISDS sloten. De christendemocraten (EVP) en sociaaldemocraten (S&D) vormen een ‘grote coalitie’ in het Europarlement (EP), maar in dit dossier wordt de samenwerking zwaar op de proef gesteld. In maart nam de S&D nadrukkelijk stelling tégen ISDS in TTIP – het zou overbodig zijn in goed functionerende rechtssystemen. Vorige week gingen de S&D-leden in de handelscommissie van het EP overstag, in ruil voor extra bepalingen over arbeidsrechten. De inkt van dat compromis was nog niet droog of er stak binnen de S&D een storm van kritiek op. Zo waarschuwt de PvdA van Agnes Jongerius voor „exorbitante claims van multinationals”. Andere linkse fracties, zoals die van de Groenen, wijzen ISDS categorisch. Veel sociaaldemocraten willen daar niet voor onderdoen.

Jongerius wil het compromis nu amenderen, met een voorstel om ISDS weg te laten uit TTIP en te vertrouwen op nationale rechtspraak. Ze claimt dat daar „grote steun” voor is. Vanavond moeten de sociaaldemocraten tijdens een fractievergadering gaan bepalen hoe ze morgen gaan stemmen. De uitkomst van de stemming is daardoor ongewis geworden.

3 Wat betekent zo’n stemming?

EU-lidstaten, en niet europarlementariërs, bepalen met welk mandaat de Europese Commissie handelsverdragen mag uitonderhandelen. Malmström kan de stemming negeren, maar luisteren is verstandiger. Want het EP moet uiteindelijk ja of nee zeggen tegen TTIP, en heeft daardoor behoorlijke ‘soft power’. Saillant is overigens dat het parlement in mei 2013, in de aanloop naar de onderhandelingen, ook al eens een resolutie aannam waarin het de Commissie oproept om er iets moois van te maken en aandringt op het belang van samenwerking met de Amerikanen. In die resolutie werd nog met geen woord gerept over de eventuele gevaren van ISDS.

4 Is TTIP in gevaar?

De Commissie kan na morgen verder gaan met de onderhandelingen, maar de stemming is wel een belangrijke indicatie van de houding van het Europees Parlement tegenover TTIP als geheel. Bij een afwijzing van ISDS zal Malmström alle zeilen moeten bijzetten om de sociaaldemocraten alsnog binnenboord te krijgen, bijvoorbeeld door ISDS nog verder te hervormen. ISDS zal het laatste onderwerp zijn dat in de onderhandelingen met de VS op tafel komt; eerst moeten de Europeanen er onderling uit zien te komen.