Dit zijn de lessen van Srebrenica

Oud-minister van Defensie Joris Voorhoeve geeft zeven suggesties om toekomstige Srebrenica’s te voorkomen.

Het is levensgevaarlijk om burger of vluchteling in een moderne oorlog te zijn, want meer dan 90 procent van de slachtoffers zijn non-combattanten. Uit de afschuwelijke mislukking van Srebrenica en andere gefaalde of (deels) geslaagde interventies zijn lessen te trekken voor het beschermen van bijeengedreven mensen in een oorlog die niet kan worden bedwongen.

Toen in 1991 de oorlog in Joegoslavië uitbrak en vanaf 1992 vooral in Bosnië steeds ernstiger wreedheden werden begaan, stelde het Internationale Rode Kruis voor om ‘Veilige Gebieden’ uit te roepen waar vluchtelingen bescherming konden krijgen. De Verenigde Naties trachtten dat toe te passen op zes enclaves in Bosnië, maar twee daarvan, Srebrenica en Zepa, vielen in 1995 ten prooi aan agressie en moordlust.

Door dit fiasco is het begrip Veilig Gebied in diskrediet geraakt. Maar het concept, dat goed was, is door de leden van de Veiligheidsraad in die oorlog zeer slecht uitgevoerd. Het voorstel van het Rode Kruis kan alleen slagen als er echte politieke wil van de leden van de Veiligheidsraad achter staat en het met escalatiedominantie wordt toegepast. Anders faalt het.

Een vergelijking van vijftien verschillende gevallen sinds 1948 waarin grote groepen non-combattanten werden bedreigd, leert dat aan de volgende voorwaarden moet worden voldaan:

Ten eerste: De Veiligheidsraad roept op tot een staakt het vuren in het te beschermen gebied en legt in een resolutie de volkenrechtelijke basis voor VN-leden om met alle benodigde middelen de bedreigde mensen te beschermen. Als hier een veto tegen wordt uitgesproken, kan NAVO, EU of een groep gelijkgezinde landen het voornemen voor bescherming uiten, onder verwijzing naar de wens van de bedreigde mensen. Dan is er geen VN-mandaat, maar een aanvaardbare politiek-ethische basis.

Ten tweede: Boven het betrokken gebied wordt een vliegverbod ingesteld voor de mogelijke agressor(en). Een militair bondgenootschap of ad hoc coalitie aanvaardt de taak de mensen in dit gebied met alle benodigde middelen goed te beschermen. De leiding wordt opgedragen aan de staat met de grootse politieke en militaire inbreng.

Ten derde: Het gebied wordt door een luchtbrug bevoorraad. Daar wordt een (nood)vliegveld voor ingericht. Luchtafweer en artillerie van de agressor worden onder dreiging met luchtaanvallen verwijderd of uitgeschakeld in een cirkel die een grotere diameter heeft dan zijn artillerie.

Ten vierde: De leiding van het gebied wordt tijdelijk door de gemeenschap van staten ingevuld die de beschermende taak op zich heeft genomen, om te voorkomen dat plaatselijke warlords de leiding nemen. De internationale leiding pleegt nauw overleg met representatieve vertegenwoordigers van de bevolking. Ook de rechtshandhaving in het gebied wordt versterkt.

Ten vijfde: De ingezetenen van het gebied worden ontwapend. Wie zijn wapens niet inlevert dient het gebied te verlaten of wordt in verzekerde bewaring genomen. Regelmatig vindt wapencontrole plaats. Van alle personen en voertuigen die het gebied binnengaan worden de wapens ingenomen. Zo wordt het gebied aan de oorlog eromheen onttrokken.

Ten zesde: Staten en organisaties die hebben gezegd de bevolking te beschermen, waarschuwen dat agressie tegen het gebied wordt beantwoord met luchtaanvallen op doelen die militair en economisch belangrijk zijn, dus geen steden en bevolking, maar wapenopslag, commandoposten, etc. Civiele installaties worden alleen aangevallen na herhaalde waarschuwing en ’s nachts, om het aantal ‘collaterale’ slachtoffers tot een minimum te beperken. Afschrikking vooraf voorkomt dat er slachtoffers vallen. Als escalatiedominantie onmogelijk is, zoals tegen een grote mogendheid met kernwapens, is instellen van een Veilig Gebied onuitvoerbaar.

Ten zevende: Er vinden onderhandelingen plaats met de betrokken staat voor een vredesregeling die het mogelijk moet maken het gebied weer terug te laten gaan naar het gezag van de staat nadat belangrijke voorwaarden zijn vervuld die de inwoners een goed verzekerde toekomst bieden, mogelijk met autonoom bestuur als deel van een (con)federatie.

Deze punten kunnen herhaling van Srebrenica’s voorkomen. Een coalitie van staten kan overwegen ze in bepaalde gebieden in Syrië toe te passen. Dat Rusland met een veto zal dreigen is geen reden voor andere landen zich daardoor te laten verlammen.