Zoek de pauze in de barbarij

HEDAYATULLAH AMID/EPA

In drie tekeningen zet de populaire Algerijnse cartoonist Slim (spreek uit: Sliem) de geschiedenis neer van een samenleving die in een fundamentalistische wurggreep terechtkomt. Het eerste plaatje heet ‘Vroeger’, er staan zeven gewone gladgeschoren mannen op. Het tweede plaatje heet ‘Later’, dezelfde mannen met dezelfde glimlach dragen nu verplicht ongeknipte baarden. Het derde plaatje heet ‘Nog later’ en daarop is alleen een volstrekt zwart vierkant te zien. Wat te doen tegen dramatisch oprukkende duisternis?

Overal in de wereld blijken dood en verderf zaaiende geesten rond te waren die vrijwel alles wat onder de noemer cultuur valt willen vernietigen. Wat die verwoestende ontwikkeling de afgelopen jaren heeft aangericht onder islamitische hoeders van mensenrechten, laat de Algerijnse Karima Bennoune, hoogleraar Mensenrechten (Universiteit van Californië) zien in een ontzagwekkend boek.

De titel – Your Fatwa Does Not Apply Here – is ontleend aan een Punjabi toneelstuk over het leven van Bulha Shah, beroemd Soefi-mysticus en dichter, die begin achttiende eeuw protesteerde tegen lokale mullahs en tot ketter werd verklaard. Zijn vrijdenkersmentaliteit wordt in dit stuk overgeplaatst naar hedendaags Pakistan waar het theaterpubliek te zien krijgt hoe deze vreedzame man op beschuldiging van godslastering in ballingschap moet.

Godsdienstfanaten bedreigen hem en zijn volgelingen die Soefi-liederen blijven zingen, ondanks de fatwa van een geestelijke. Een fatwa is een niet-bindend juridisch advies dat in de praktijk kan uitlopen op een vonnis, zelfs een doodvonnis. In de zaal zien toeschouwers hoe op het toneel een volgeling van Buhla Shah tegenover de fanatici zijn rug recht houdt met de woorden: ‘Jouw fatwa geldt hier niet.’ Een ferme uitspraak en een effectieve manier om bedenkelijke fatwa’s in de kiem te smoren.

Na jaren van grondig onderzoek en onvermoeibaar rondreizen in de islamitische wereld brengt Bennoune zorgvuldig in kaart hoe moslims vechten tegen de destructieve geest van fundamentalisme en voor het behoud van hun recht op creativiteit in woord en beeld, theater, poëzie, zang, dans en muziek. Toen de militante groep Al-Shabaab het voor het zeggen kreeg in een groot deel van Somalië in 2010, werd muziek op radio en tv in de hoofdstad Mogadishu opeens verboden tot verbijstering van veel inwoners. De Somalische dichter/theater- en filmmaker Said Salah Ahmed schreef er een gedicht over:

Welke misdaad beging de muziek

En welk wetsartikel overtrad zij?

Waarom verbieden ze het moorden niet in plaats van de muziek?

De luit treft geen schuld.

Waarom verbieden ze de kanonnen niet

En de geweren die mensenlevens wegvagen?

„Als we toegeven, krijgen islamisten hun zin en blijft er straks niets meer over”, zegt de Pakistaanse islamitische kunstenaar Faizan Peerzada tegen Bennoune. Hij herinnert haar eraan dat de profeet Mohammed eens een belangrijke rede hield in Mekka, in bijzijn van mannen en vrouwen (absoluut verboden volgens fundamentalisten van nu): daar waren musici bij die traditionele instrumenten bespeelden, zoals de luit, de rietfluit en de drum, terwijl iedereen danste en meeklapte (ook verboden door menige fatwa). Met andere woorden, de profeet stond allerlei dingen toe die islamisten verbieden.

Volgens hem zou de profeet gelachen hebben om de Mohammed-cartoons van de Deense cartoonist Kurt Westergaard. In onze confronterende tijden ontleent Faizan naar eigen zeggen zijn kracht om door te gaan aan zijn eigen islamitische spiritualiteit, een geloof dat doordrenkt is van mystieke tradities. Ondanks een verwoestende bomexplosie in zijn theater en persoonlijke doodsbedreigingen van de kant van de Pakistaanse Talibaan, gaat hij onverstoorbaar door met zijn World Performing Arts Festivals in Lahore.

Het fundamentalistische gedachtegoed wordt uitgedaagd door overtuigde gelovigen die op vele manieren laten zien dat niet alleen artistieke vrijheid, maar ook informatieve journalistiek, wetenschap en debat mensenrechten zijn. Bennoune confronteert ons met Charlie Hebdo-achtige gebeurtenissen in landen waar jihadisten actief zijn, maar daar blijken prachtige tegenacties tegenover te staan.

De aangrijpende verhalen getuigen van grote moed. Een paar voorbeelden. In Afghanistan gaan verontwaardigde vrouwen in Kabul samen de straat op om seksueel geweld aan de kaak te stellen en te protesteren tegen de honderd zweepslagen die een verkrachte jonge vrouw krijgt opgelegd. In de nacht waarin hun bureau door jihadisten met een bom werd verwoest en achttien collega’s omkwamen, doen uitgever Omar Belhouchet en zijn journalistenteam in Algerije er alles aan om hun krant El Watan op de geplande tijd uit te brengen. In Minneapolis organiseert een Somaliër een Ramadan basketbaltoernooi onder vluchtelingen om de ook daar groeiende invloed van Al Shabaab te torpederen.

Meisjesonderwijs

Overal worden initiatieven ontwikkeld om een aanzwellende orkaan van fanatiek geweld te keren. Dat neemt niet weg dat deze dreiging alleen maar toeneemt zolang gelovigen zichzelf in slaap sussen met de dooddoener dat de islam een vreedzame religie is, aldus Bennoune, want geloven is nooit vrijblijvend: gelovigen moeten elkaar ernstig aanspreken op de vraag hoe ze in hun eigen leven die vreedzaamheid van hun religie in praktijk brengen. Ze moeten laten zien in woorden en daden dat ze geen islam willen die angst inboezemt, die vrouwen onderdrukt, die de sharia wil opleggen, die tegen creatief denken is.

Het boek vormt een indrukwekkende getuigenis van ontelbare verdedigers van culturele vrijheid, van wie de stem hier in de westerse wereld schrikbarend weinig doordringt. Hun verhalen vormen een mondiaal koor dat indringend waarschuwt tegen sussende politieke correctheid die vage excuses blijft zoeken voor wat onmenselijk en ontoelaatbaar is. Hun gevecht voor culturele ruimte beperkt zich allang niet meer tot Azië, het Midden-Oosten en Noord-Afrika, het gaat ons allemaal aan.

Kritische activisten bevestigen dat er minder dodelijke slachtoffers in Iran, Algerije of Afghanistan zouden zijn gevallen, als de vrije wereld eerder had geprotesteerd. Veel wetenschappers, kunstenaars, schrijvers en journalisten leven nog steeds bij de dag, omdat ze nooit weten waar de onbekende kogel vandaan zal komen die een eind aan hun leven gaat maken. Toch gaan ze door met hun belangrijke werk.

Een van de beste manieren om mensen te mobiliseren tegen fundamentalisme is goede informatie en degelijk onderwijs – met name daar waar nepfatwa’s dat onderwijs (vooral voor meisjes) ondermijnen. Na het lezen van dit boek besef je hoe vastberaden de tegenstanders van terrorisme in moslimlanden zijn, en hoe ze de rijkdom van cultuur en beschaving verdedigen.

Creativiteit, schreef de auteur E.M. Forster in 1939, gedijt alleen in korte momenten van beschaving tussen lange tijden van barbarij. Die pauzes waarin het geweld even niet de baas is, moeten we zo lang mogelijk rekken, want een pauze is zomaar voorbij.