Wie heeft dit gordijn gedaan?

Is de ‘Saul en David’ in het Mauritshuis wel een echte Rembrandt? Het museum laat als in een soort CSI-detectiveserie het verhaal van het schilderij zien. „Crimineel wat ermee is gebeurd.”

Restauratie van Saul en David in het Mauritshuis.
Restauratie van Saul en David in het Mauritshuis. Foto's Andreas Terlaak

Een schilderij als hoofdpersoon in een krimi. Kan dat? Het Mauritshuis doet een moedige poging in Rembrandt? De zaak Saul en David,een tentoonstelling over onderzoek naar een omstreden zeventiende-eeuws schilderij. Overdreven marketing door te schermen met een CSI-team van onderzoekers? Of een sluwe manier om een complex verhaal te vertellen rond een schilderij waarover veel vragen bestaan? Met als hoofdvraag: heeft Rembrandt dit werk geschilderd of toch niet?

De vondst is minder gek dan hij lijkt. Een televisiekrimi draait tegenwoordig zelden nog rond één slimme detective die met zijn briljante ingevingen een misdaad oplost, maar handelt rond een heel team met patholoog-anatomen, forensisch experts en computerwhizzkids. Ook het onderzoek naar een schilderij hangt nauwelijks meer af van de oordelen van één connaisseur, één kunsthistoricus van grote naam en faam. Het wordt in toenemende mate gedaan door experts van divers pluimage. De historicus omringt zich met forensisch onderzoekers en whizzkids.

Maar zonder misdaad en mysterie is er geen thriller. De misdaad bij Saul en David: Het schilderij is in stukken gesneden en flink overgeschilderd. „Crimineel wat er in de loop van de negentiende eeuw met het schilderij is gebeurd”, zegt directeur Emilie Gordenker van het Mauritshuis.

Het mysterie: Is dit wel of niet een werk van Rembrandt? Het schilderij is in 1896 door toenmalige directeur Abraham Bredius gekocht in de volle overtuiging dat het een Rembrandt was. Zo heeft het lang in de zalen van het museum gehangen. In 1969 verkondigde de gerenommeerde Rembrandt-expert Horst Gerson dat het zeker geen Rembrandt was, hooguit een werk van een leerling. Hij wantrouwde bovenal het gordijn, waar Saul zijn tranen aan droogt. Sindsdien zijn er over vrijwel geen enkel schilderij zoveel discussies gevoerd.

In 2007 besloten toenmalig directeur Frits Duparc en Hoofd Restauratie Petria Noble tot een groot onderzoek en restauratie van het schilderij. Kunsthistorisch onderzoek leverde beperkt gegevens op. In archiefstukken uit de tijd van Rembrandt komt het werk niet voor. Wel in Parijse veilingcatalogi, met vermeldingen van verschillende formaten in 1830 en 1869. Saul en David werden toen gescheiden. Gordenker: „Misschien dacht een kunsthandelaar zo meer te kunnen verdienen.”

De volgende stap in het onderzoek was bestudering van röntgen- en infraroodopnamen uit de jaren zeventig, die nu met nieuwe technologie in hogere resoluties bekeken konden worden. Zo werd tussen de figuren van Saul en David een platte gekantelde naad gevonden, die net als de manier waarop het schilderij bedoekt en gespannen is, gebruikelijk was in Frankrijk in de negentiende eeuw. Op die opnamen waren al minstens tien verschillende reepjes te zien, en ook nog een groot vierkant met een vrouwenportret. Rijksmuseumconservator Gregor Weber herkende dat als een detail uit een kopie van een portret van Anthonie van Dyck. Later werden haar vingers op een reepje aan de onderkant gevonden.

Hoge Resolutie

Onderzoekers van Cornell University in de VS en later Rob Erdmann, een Amerikaan die aan de Universiteit van Amsterdam en het Rijksmuseum is verbonden, onderzochten het doek. Door de draden van het canvas te volgen op heel hoge resolutiebeelden, kon hij bepalen uit hoeveel verschillende stukken het doek bestaat. Dat zijn er 15. Ook kon hij nauwkeuriger bepalen hoe groot een ontbrekend deel tussen de figuren van Saul en David is. Waar eerst werd gedacht dat het een strook van twintig centimeter moest zijn, gaat het om minder dan vijf centimeter.

Nadat in minuscule verfmonsters rond het gordijn sporen van pigmenten waren gevonden die bekend zijn uit Rembrandts atelier, liet Noble met een mobiele scanner onder alle latere overschilderingen van het gordijn kijken naar de pigmenten in de originele verf. Doorslaggevend was de vondst van ‘smalt’, een pigment dat kobalt bevat en bekend is uit andere schilderijen van Rembrandt. Het gordijn blijkt altijd in het schilderij aanwezig te zijn geweest.

The jury is still out wat betreft de vraag of het een Rembrandt is of niet. De onderzoeksresultaten zijn steeds gedeeld met een adviescommissie van kenners. Dinsdag zal het Mauritshuis het ‘vonnis’ bekendmaken. Is het daarna klaar? Nee, een vervolgserie is niet uitgesloten. Gordenker: „Je weet nooit wat we nog kunnen ontdekken met nieuwe technologieën.”