Eindelijk is de hoofddoek bevrijd

Bij de verkiezingen van deze zondag kunnen voor het eerst weer vrouwen met een hoofddoek worden gekozen in het Turkse parlement. De oer-conservatieve president Erdogan dankt zijn positie vooral aan hen. „Wij werden structureel onderschat.”

Aanhangers van de regerende AKP-partij zwaaien met vlaggen tijdens een campagnebijeenkomst in Istanbul. Foto AFP
Aanhangers van de regerende AKP-partij zwaaien met vlaggen tijdens een campagnebijeenkomst in Istanbul. Foto AFP

‘Volg de groene hoofddoek, dames!’ Het gezelschap loopt druk pratend de luchthaven van Sanliurfa uit, achter een vrouw aan met een glimmende groene hoofddoek. Op de parkeerplaats staat een minibusje klaar om de delegatie van de vrouwenafdeling van Turkse regeringspartij AKP naar de Turks-Syrische grens te brengen. „Nicotinecrisis”, kreunt een van hen. Ze steekt snel een sigaret op voor ze het busje in moet.

Het minibusje rijdt naar Suruc, een klein stadje pal op de grens. Een paar kilometer daar vandaan ligt Kobani, waar net maanden hevig is gevochten. Islamitische Staat probeerde de stad in te nemen. Koerdische milities wisten dat te verhinderen. Er kwam een enorme stroom vluchtelingen op gang.

Het bezoek is bedoeld om de vrouwen met eigen ogen te laten zien wat hun inzamelingsacties voor vluchtelingen uit Syrië hebben opgeleverd. 165 vrachtwagens vol kleding gingen vanuit Istanbul naar de grensstreek.

De meesten van de ongeveer dertig vrouwelijke deelnemers aan de dagtrip zijn afdelingsvoorzitters uit verschillende stadsdelen. Er zitten rokende vijftigers tussen zonder hoofddoek, en tot op de laatste haar ingepakte dertigers. Alleen al in Istanbul (ongeveer 17 miljoen inwoners) zijn een miljoen vrouwen lid van de Adalet ve Kalkinma Partisi (AKP), de partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling. De AKP is een conservatieve partij met de islam als uitgangspunt. Naast de gewone partij, waar zowel mannen als vrouwen lid van kunnen zijn, bestaan op alle niveaus zowel vrouwen- als jongerenafdelingen.

Die vrouwenafdelingen opereren in de luwte. Ze komen op doordeweekse dagen en avonden samen in partijkantoren bij hen in de wijk. Ze discussiëren over partijzaken en organiseren onder meer feestelijkheden voor Moederdag, hulp voor vluchtelingen of slachtoffers van huiselijk geweld.

Recht op abortus ter discussie gesteld

De AKP is inmiddels twaalf jaar aan de macht in Turkije. Jaren waarin het land volgens tegenstanders van de partij steeds conservatiever is geworden en de positie van de vrouw achteruit is gehold. Oprichter van de partij, de vorige premier en nu president Recep Tayyip Erdogan, heeft in West-Europa de reputatie van een oerconservatief die vrouwen het liefst in de keuken ziet met een schare kinderen aan hun rokken. Erdogan heeft het recht op abortus ter discussie gesteld en raadt moeders aan ten minste drie kinderen te krijgen. Feministen vindt hij wereldvreemd. Die begrijpen volgens hem moeders niet.

Toch dankt de AKP de lange reeks verkiezingsoverwinningen op rij voor een groot deel aan vrouwen: er stemmen meer vrouwen dan mannen AKP. En vrouwen zijn de voetsoldaten van de campagnes die van deur tot deur worden gevoerd. Het heeft geen zin mannen langs de deuren te sturen, want een vrouw wordt niet geacht voor een vreemde man open te doen als ze alleen thuis is. Gemengde wijkteams of teams van alleen vrouwen zijn veel effectiever. De pro-Koerdische progressieve partij HDP heeft die succesvolle aanpak inmiddels gekopieerd en opent nu in de aanloop naar de verkiezingen op 7 juni in zoveel mogelijk wijken vrouwenkantoren.

Een bedrijfsloods in Suruc is ingericht als kledingwinkel waar vluchtelingen gratis mogen winkelen. In de regio zijn tien van dit soort centra, vertelt een van de vrouwen. De kleding is nieuw, gedoneerd door ondernemers.

In de grote stad Sanliurfa ontvangt de lokale partijafdeling de delegatie uit Istanbul met een uitgebreide lunch in een restaurant van de gemeente. Terwijl ze een kebab met gegrilde aubergine eet vertelt Muhaddes Tosun (37) dat ze op haar dertigste politiek actief werd binnen de vrouwenafdeling van de AKP. Inmiddels is ze voorzitter in stadsdeel Ümraniye. Een jaar geleden is ze begonnen aan een studie sociale dienstverlening. Of ze die afmaakt hangt af van het verdere verloop van haar politieke carrière, zegt ze zelfverzekerd. „We gaan van een situatie waarin vrouwen alleen het huishouden runden, naar een land dat wordt geleid door vrouwen.”

Hoofddoekenverbod

Bij de verkiezingen op 7 juni kunnen voor het eerst vrouwen met hoofddoek in het Turkse parlement worden gekozen. Tot 9 oktober 2013 was het parlement streng verboden terrein voor wie haar hoofd bedekte. De partij vernieuwt en mede als gevolg daarvan gaat het percentage vrouwen in het parlement naar verwachting omhoog van 14 procent nu naar boven de 20 procent.

Het afschaffen van het hoofddoekenverbod maakt dat de AKP enorm krediet heeft onder een grote groep vrouwen, ook buiten de AKP. Ongeveer tweederde van de Turkse vrouwen draagt een hoofddoek en voelde zich onder vorige regeringen gediscrimineerd. „Het is een van de belangrijkste successen van de AKP”, zegt Özlem Zengin (45), dit jaar voor het eerst parlementskandidaat namens de AKP. „De AKP heeft bereikt dat de onderdrukking van hoofddoeken in de openbare ruimte geen thema meer is.”

Zengin is advocaat en had vroeger een populaire talkshow op tv, Hayatin Içinden (In haar leven). Ze is opgeklommen binnen de vrouwenbranche van de AKP en geldt als politiek protégé van president Erdogan. Haar ouders wilden dat ze rechter zou worden, vertelt ze in haar advocatenkantoor pal naast Atatürk Airport in Istanbul, iets wat met hoofddoek nog altijd niet mag. „Maar over vijf of tien jaar vast wel.”

Meisjes die met hoofddoek op naar de universiteit probeerden te gaan, moesten in een speciaal daarvoor bestemde ‘overredingskamer’ (ikna odasi) voor een commissie verschijnen die op ze inpraatte om hun hoofddoek af te doen. Een intimiderende praktijk die ertoe leidde dat minder vrouwen naar de universiteit gingen.

Toen Zengin als rechtenstudent uit protest zelf ook een hoofddoek ging dragen, zette ze een streep door een carrière als rechter.

Sektarische chaos

Toen de AKP in 2003 aan de macht kwam was dat een schok voor het Turkse establishment. Decennialang was alles op alles gezet om de islam buiten de politiek te houden. Dat had de stichter van de republiek, Mustafa Kemal Atatürk, zo voorgeschreven en werd en wordt gezien als een garantie dat Turkije niet afglijdt naar de sektarische chaos die heerst in een groot deel van het Midden-Oosten. Die strikte scheiding betekende onder meer dat partijen met een religieus signatuur verboden werden. Erdogan belandde in de gevangenis toen hij in 1998 in een politieke speech een gedicht over politieke islam citeerde.

Het betekende in de praktijk ook dat vrome moslims werden beschouwd als een beetje achterlijk en werden geweerd uit het bestuur en bij veel gelegenheden. Mannen met baarden en vrouwen met hoofddoeken waren niet welkom in het leger en op universiteiten.

Turkije is een conservatief land. De arbeidsparticipatie van vrouwen is met 29 procent ongeveer de helft van die in de meeste Europese landen. In veel huishoudens heeft de man de zwaarste stem. Er zijn veel problemen met huiselijk geweld en eerwraak.

Het idee om op alle niveaus vrouwenafdelingen te hebben, komt van Erdogan. Hij dringt er bij bestuurders op aan vrouwen te benoemen. Vrouwen binnen de AKP spreken daardoor over Erdogan als emancipator, iemand die hen helpt maatschappelijk actief te worden door daar de omstandigheden voor te creëren.

Vóór de AKP maakte een kleine elitaire groep in Turkije de dienst uit, vertellen AKP-vrouwen. „Vrouwen werden stelselmatig onderschat”, zegt Zengin. „Nu is de democratie veel representatiever.” Dat betekent in de praktijk vaak ook: islamitischer en conservatiever.

Vrij flyeren

Laatst liep Zeynep Jane Kandur (51) door Istiklal, de Kalverstraat van Turkije, en kwam daar een groep mensen tegen van Amnesty International. Ze voerden actie voor de gelijke behandeling van homoseksuelen in Turkije. Zeynep Jane Kandur draagt een hoofddoek. Voor de AKP aan de macht kwam, hadden ze daar echt niet zo vrij kunnen staan flyeren voor homorechten, zegt ze fel. Turkije is in dat opzicht een stuk liberaler geworden. De Istanbul Pride werd voor het eerst gehouden in het jaar dat de AKP aan de macht kwam en is ieder jaar groter.

„Ik wil jullie lijst best tekenen”, zei ze tegen de Amnesty-activisten, „maar waar waren jullie toen wij – vrouwen met hoofddoeken – werden onderdrukt?” Ze stonden met de bek vol tanden, concludeerde ze tevreden.

Zeynep Jane Kandur is een mondige Brits-Turkse vrouw. Ze is via de vrouwenafdeling van de AKP op het centrale partijbureau in Istanbul terechtgekomen. Met name in de provincies heeft de AKP het leven van vrouwen verbeterd, zegt Kandur stellig. In het hart van Anatolië vinden mannen het vaak problematisch als hun vrouw ’s avonds uit gaat. „Maar niet als dat naar een AKP-vrouwen evenement is.” In de beslotenheid van partijkantoren waar alleen vrouwen komen, moedigen ze elkaar aan om verder te leren en hun mond open te doen.

Kritiek op hoofddoeken komt in Turkije vooral van vrouwen zonder hoofddoek. „Die zien ons als bedreiging van hun manier van leven”, zegt parlementskandidaat Zengin. „Treurig.” Kandur is feller: „Dezelfde vrouwen die claimen dat de AKP vrouwen onderdrukt, konden zelf politiek actief zijn doordat een andere vrouw met hoofddoek intussen hun huis schoonmaakte en kookte.”

Wat de vrouwentak van de AKP sterk maakt, volgens Meryem Atlas (30) van de vereniging voor vrouwen en democratie KADEM, is dat ze „vechten voor hun plek, net als de Koerden in Turkije”. Atlas is hoofdredacteur van de vrouwenbijlage van Sabah, een krant die de lijn van de regering volgt. Ze is een intelligente, snel pratende en zelfverzekerde vrouw. Met een hoofddoek en in een lange rok en een hooggesloten blouse.

Van KADEM wordt gezegd dat het een van de troetel-ngo’s van de regering is. De dochter van Erdogan, Sumeyye, is vice-voorzitter. Atlas wijst alle verbanden met politieke partijen en de regering resoluut af. „We financieren onszelf en zijn onafhankelijk.”

„Erdogan denkt als een conservatieve man. Maar wanneer de samenleving reageert, dan luistert hij”, zegt ze toegeeflijk. Nadat Erdogan geroepen had dat abortus verboden zou moeten worden, was zij een van de velen die protesteerden. Ze schreef een kwade column. „Dat abortusvoorstel is na alle kritiek compleet van tafel gegaan.”

Voorbehoedsmiddel

Ook Zengin, net als Atlas en Kandur uiterst goedgebekt en kritisch, meent dat een abortusverbod niet aan de orde is. Wel moeten Turkse vrouwen ophouden abortus te zien als een alternatief voor voorbehoedsmiddelen. „In dorpen hebben vrouwen vaak wel tien abortussen achter de rug. Daar is het niet voor bedoeld.”

Erdogan wordt voortdurend en bewust verkeerd begrepen, denkt Atlas. De herhaalde oproepen om drie kinderen te krijgen, zijn bijvoorbeeld niet alleen gericht aan vrouwen, maar ook aan mannen. „We willen geen vergrijzende maatschappij worden zoals de meeste Europese landen die steeds meer uitgeven aan zorg en steeds minder produceren”, zegt Atlas op docerende toon. Ze geeft ook les aan de Bosporusuniversiteit. „Als je je bevolking op peil wilt houden moet je per stel naar drie kinderen streven. Zo is dat gewoon.” Erdogan formuleert het misschien wat bot en direct. „Dat is tegelijk zijn kracht.”