Aan welke knoppen kun je draaien?

De PvdA wil uitbuiting van zelfstandigen voorkomen. Maar de VVD wil vrijheid van ondernemers niet beperken.

1 Fiscale douceurtjes

Elke aanstaande zzp’er kan ze zo vinden op internet: de aftrekposten voor ondernemers. Hoe meer je daarmee als zelfstandige je winst kunt drukken, hoe minder belasting je betaalt – en hoe meer je dus overhoudt. Van de startersaftrek (mét en zónder arbeidsongeschiktheid) tot de mkb-winstvrijstelling, van de willekeurige afschrijving tot – de meest bekende, want voor iedereen geldende – zelfstandigenaftrek. Het zijn de fiscale douceurtjes, bedoeld om bedrijvigheid (en dus werkgelegenheid) aan te moedigen.

In 2013 liep de schatkist alleen al door de zelfstandigenaftrek zo’n 1,7 miljard euro mis. En: zzp’ers hebben door dit soort regelingen een onevenredig belastingvoordeel ten opzichte van gewone werknemers. Uit de eerste ‘ideeënbrief’ van staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën, VVD) over een nieuw belastingstelsel: een zelfstandig ondernemer (zonder bv) die 24.000 euro winst maakt, heeft een belasting- en premiedruk van 8 procent. Die ligt voor een werknemer in loondienst met eenzelfde bruto jaarsalaris op 26 procent.

2 De risico’s

Als je in de WW zit, mag je zzp’er worden en 26 weken je uitkering houden. Als het lukt met je bedrijf, moet je het later wel terugbetalen. De risico’s die je daarna nog loopt, draag je alleen. Het is de bedoeling dat je – door de fiscale voordelen – geld overhoudt om je te verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid of ziekte en om te sparen voor je pensioen.

Als je dat niet doet, ben je voor opdrachtgevers goedkoper. Als je het wel doet, loop je de kans dat je jezelf uit de markt prijst. Volgens het CPB vinden zzp’ers die zich wel willen verzekeren, de keuze tussen ‘pensioenproducten’ en het soort verzekering soms zo ingewikkeld, dat ze kiezen voor de ‘stille optie’: je vermijdt de actie die je moet ondernemen om je te verzekeren. En, zegt het CPB: mensen hebben de neiging tot irrationeel gedrag. Dat overkomt mij niet, denken ze.

De overheid zou zzp’ers kunnen verplichten om een arbeidsongeschiktheidsverzekering te nemen. Je kan ook een standaardverzekering aanbieden die zo werkt, dat een zzp’er actief iets moet doen om er onderuit te komen.

3 Arbeidsvoorwaarden

Werkgevers die zzp’ers inhuren, kunnen niet rekenen op de loyaliteit die je mag verwachten van een vaste werknemer. Zzp’ers zijn meestal wel goedkoper. Hun tarief mag onder het wettelijk minimumloon liggen. Werkgevers hoeven ook niet mee te betalen aan sociale verzekeringen of pensioenopbouw van zzp’ers, ze hoeven geen ontslagvergoeding te betalen en ook geen salaris bij ziekte.

Rutte II kan ervoor kiezen om de werkgeverslasten bij vaste dienst omlaag te brengen en iets te veranderen aan de verplichte doorbetaling bij ziekte (nu twee jaar). Tegelijk zou er een minimumtarief voor zzp’ers kunnen komen, zoals het wettelijk minimumloon. Het CPB verwacht dat dat vooral ten koste zou gaan van werk voor laagopgeleide zzp’ers, die dan te duur worden.

En het ontslagrecht? Volgens het CPB leidt een strikte ontslagbescherming tot meer zzp’ers, omdat werkgevers niet al te vast willen zitten aan werknemers. Onderzoekers van het Verwey-Jonker Instituut denken dat werknemers die geen risico lopen omdat hun baan zo fijn vast is, ook niet snel de stap zetten om zelfstandig te worden – en dan komen er dus minder zzp’ers.

4 Duidelijke afspraken met opdrachtgevers

In de strijd tegen schijnzelfstandigheid heeft staatssecretaris Wiebes een bureaucratisch front geopend – vooral tegen malafide werkgelegenheid. Hij wil dit jaar nog de Verklaring Arbeidsrelatie (de zogenoemde ‘VAR-verklaring’) laten vervangen door modelcontracten die zzp’ers samen met hun opdrachtgevers moeten opstellen. Het eerste doel, net als bij de VAR: duidelijk maken dat de opdrachtgever geen sociale premies hoeft af te dragen en loonbelasting hoeft in te houden. Maar omdat bij de VAR alleen de zelfstandige hiervoor verantwoordelijk was, werkte dat schijnzelfstandigheid in de hand. Werkgevers konden hun werknemers ontslaan om ze als zelfstandigen weer in te huren – mét VAR-verklaring maar zónder al die sociale lasten.

Voor de nieuwe contracten is zowel opdrachtgever als zzp’er verantwoordelijk. Voor de Belastingdienst zijn ze gemakkelijker te controleren en te hanteren voor naheffingen: per bedrijf één contract voor meerdere zelfstandigen.

5 Onderwijs

Docenten van de basisschool: nodig de slager eens uit in de klas. Of de bakker, de baas van een supermarkt – om te vertellen hoe dat is, ondernemer zijn. Laat kinderen veel vaker winkeltje spelen, maak van het schoolplein een grote markt, leg uit hoe concurrentie werkt. En laat leerlingen in het voortgezet onderwijs – niet alleen vmbo’ers met het profiel ‘economie & ondernemen’, maar ook vwo’ers met ‘cultuur & maatschappij’ – een ondernemingsplan schrijven.

Wie er dan later voor kiest om voor zichzelf te beginnen, heeft erover nagedacht, zegt zzp-expert Fabian Dekker, onderzoeker en docent aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Dat veel zzp’ers zich niet verzekeren en er flinke kans is op armoede, laat volgens hem zien dat lang niet alle zzp’ers nu weten welke risico’s ze lopen en hoe ze zich daartegen kunnen beschermen, zelfs niet als zulke informatie duidelijk en toegankelijk is.

Misschien krijg je er minder zzp’ers door, maar wel beter geïnformeerde. En misschien krijg je er meer die succesvol zijn. Hoe dan ook: je kweekt er ondernemingsgeest mee, zegt Dekker. „Dat is goed voor je economie.”