Mexico: democratie of een autoritaire narcostaat?

Kartels vermoorden lokale politici. En groepen leraren en studenten boycotten de verkiezingen van zondag. Is de democratie in gevaar?

Demonstranten willen de verkiezingen van zondag blokkeren. De politie verspert hun de weg naar Chilpancingo, hoofdstad van de deelstaat Guerrero.
Demonstranten willen de verkiezingen van zondag blokkeren. De politie verspert hun de weg naar Chilpancingo, hoofdstad van de deelstaat Guerrero. Foto Jesús Guerrero/AFP

Het lichaam van Aidé Nava González werd op 10 maart gevonden. Een paar dagen eerder was de burgemeesterskandidaat uit het stadje Ahuacuotzingo in Guerrero ontvoerd. De 42-jarige vrouw was doodgeschoten en daarna onthoofd. Naast haar lag een briefje: „Dit gebeurt er met alle putos politici die zich niet gedragen en alle putos opportunisten.” Was getekend: Puro Rojo ZNS – een lid van het kartel Los Rojos.

Campagnetijd is altijd gevaarlijk in Mexico, maar nu laait het geweld met ongekende hevigheid op. In de aanloop naar de verkiezingen van zondag, als een deel van de Congresleden, negen gouverneurs en honderden burgemeesters worden gekozen, zijn al meer dan tien kandidaten vermoord. Dinsdag werd een lid van het Huis van Afgevaardigden vermoord. Straf was ook het doodschieten, begin mei, van een burgemeesterskandidaat in de staat Michoacán die werd doodgeschoten terwijl hij campagne voerde op een vol stadsplein.

Niet alleen kandidaten zijn doelwit. In Oaxaca en Guerrero plunderden afgelopen week groepen gewapende mannen stembureaus en verbrandden tienduizenden stembiljetten.

„De georganiseerde misdaad is in Mexico diep verweven met alle lagen van bestuur”, zegt John Ackerman, hoogleraar staatsrecht aan de universiteit van Mexico-Stad en een bekend politiek columnist. „Verkiezingen zijn voor misdaadkartels ontzettend vervelend, omdat de status quo wordt doorbroken en verhoudingen en belangen weer verschuiven. Daarom worden kandidaten uit de weg geruimd. Het doet er niet zoveel toe wie er precies moorden. Het is het sóórt moorden dat laat zien hoe het met ons bestuur gesteld is.”

Verrotte democratie

Niet enkel de georganiseerde misdaad wil deze keer de verkiezingen onmogelijk maken. Ook protestgroepen van leraren en studenten staken in zeker vier staten stembureaus in brand en verbrandden stapels stembiljetten omdat ze de verkiezingen een schijnvertoning vinden. „Ze walgen van de hele politieke klasse”, zegt Ackerman.

De grootste haarden van dit sociaal verzet zijn de staten Guerrero en Oaxaca. Guerrero werd vorig jaar wereldnieuws toen 43 protesterende studenten van een lerarenopleiding in het stadje Ayotzinapa verdwenen. De landelijke, woedende protesten over hun nog altijd niet compleet opgehelderde verdwijning zijn uitgedoofd, maar ouders en vrienden van de studenten blijven, gesteund door ngo’s, opheldering vragen van de overheid.

Ze zijn ervan overtuigd dat alle lagen van bestuur, politie, leger en georganiseerde misdaad samenwerken bij het exploiteren van de grondstoffen (goud) en drugsroutes in het straatarme, maar strategisch gelegen Guerrero. Hun beweging, die zelfbestuur voor dorpen en stadjes wil, heeft in 43 van de 81 gemeenten van Guerrero voet aan de grond.

De nationale verkiezingsraad wees hun petitie voor het afgelasten van de verkiezingen zolang de studenten niet gevonden zijn, af. Het hoofd van de raad zei dat hij de ouders van Ayotzinapa bedreigender acht voor de democratie dan de misdaad.

Hoogleraar Ackerman: „Dat is heel begrijpelijk. Voor deze mensen heeft alles wat van de staat komt afgedaan.”

Verbrandingsovens

De regering houdt vol dat de misdaad is opgelost: de studenten zijn door de burgemeester van de stad Iguala aan het plaatselijke kartel overgedragen en vervolgens verbrand. Forensische experts betwisten deze lezing: de rook van wat een enorme brandstapel geweest moet zijn is niet gezien. En waarom mag er geen onafhankelijk onderzoek worden gedaan in de grote legerkazerne van Iguala, waar twee verbrandingsovens zijn? „Het was de staat”, staat in de demonstraties telkens weer op de protestborden. Voor veel Mexicanen is zonneklaar dat niet alleen de lokale politici en politie in de greep zijn van de bendes. Ook de landelijke overheid en het leger hebben geen schone handen.

In de nasleep van ‘Ayotzinapa’ daalde de populariteit van president Enrique Peña Nieto dan ook naar een dieptepunt. In de aanloop naar de verkiezingen van zondag proberen prominente activisten, onder wie de pater Alejandro Solalinde en een paar leden van de oppositie, een referendum op te zetten om hem afgezet te krijgen.

Maar peilingen voorspellen bij de gouverneursverkiezingen in uitgerekend Guerrero consolidatie van de traditionele partijen, zoals Peña Nieto’s PRI – die al decennia aan de macht is – en de belangrijkste oppositiepartij PRD. Het verbaast Ackerman niet. „Stemmen worden gekocht, uitslagen gemanipuleerd. Het buitenland ziet het nog altijd niet, maar Mexicaanse verkiezingen zeggen niet veel. Al zijn er verkiezingen, Mexico is geen democratie. De PRI is niet voor niets al decennia aan de macht.”

Wie wil weten waar het heen gaat met Mexico, zegt Ackerman, moet volgende week niet per se afgaan op de uitslag. „Wat echt betekenis heeft, is hoe de regering zal omgaan met de protesten van de leraren en studenten. Worden die hard neergeslagen, of probeert men met ze te praten en tot een oplossing te komen? Daaraan kun je zien wat het gaat worden: vervalt Mexico tot een autoritaire narcostaat, of maakt democratie toch een kans?”