Hoe maak je een megamoskee vol oude mannen weer van nu?

Er heerst onrust in de grootste moskee van Nederland. Een generatieconflict en angst voor buitenlandse inmenging houden de Arabieren en de Marokkaanse Rotterdammers in het bestuur verdeeld. Wie is de baas in de Essalammoskee?

De Essalammoskee in de Rotterdamse wijk Feijenoord (2014). Zijn voorganger was een typische eerstegeneratiemoskee, betaald met bij elkaar gesprokkelde guldens, in een keukenshowroom. Foto Hans van Rhoon/HH
De Essalammoskee in de Rotterdamse wijk Feijenoord (2014). Zijn voorganger was een typische eerstegeneratiemoskee, betaald met bij elkaar gesprokkelde guldens, in een keukenshowroom. Foto Hans van Rhoon/HH

Op de deur staat Welkom. Daaronder staat: Stichting Ouderen Feijenoord. Binnen zitten Marokkaans-Nederlandse mannen op leeftijd. Achter de balie schenkt voorzitter Mohamed Ebraymi koffie en thee.

Een paar straten verder steken de twee vijftig meter hoge minaretten van moskee Essalam fier de lucht in. De moskee staat in de wijk Feijenoord vlakbij voetbalstadion De Kuip in Rotterdam.

Ebraymi weet van de onrust rond moskee Essalam. Hij steunt de groep van vooral oudere moskeegangers die zich verzetten tegen de invloed van ‘de Arabieren’ op de moskee. Hun angst is dat de Marokkaanse gemeenschap straks niets meer te zeggen heeft. Ebraymi wil er verder niet over praten, de ruzie tussen voor- en tegenstanders is al te erg geëscaleerd.

Van de vijf moskeebestuurders zijn er drie Arabier en twee zijn Marokkaanse Rotterdammers uit de wijk. De Marokkaans-Rotterdamse vicevoorzitter Abdelrazak Boutaher (73) schreef onlangs de drie Arabische bestuursleden uit bij de Kamer van Koophandel. Hij werd deze week teruggefloten door de rechter. De oorspronkelijke bestuursleden moeten weer worden ingeschreven.

Achter dit conflict schuilen tal van ruzies, onthullingen en verdachtmakingen. De soap duurt al jaren.

In de Essalammoskee komen twee kwesties samen. Een generatieconflict en angst voor buitenlandse inmenging. Het generatieconflict speelt ook in veel andere Nederlandse moskeeën: de oudere generatie moet plaats gaan maken voor de jongeren en vindt het lastig de macht uit handen te geven.

Daarnaast is er overal in Nederland politieke huiver voor moskeefinanciering uit het Midden-Oosten. De Essalammoskee is met instemming van de moskeegangers geheel gefinancierd uit Dubai. Nu is er angst dat daarmee de salafistische islam wordt geïntroduceerd, al is er binnen de Essalammoskee niets van merkbaar.

Het plot van de soap draait om de vraag: wie is de baas van de moskee?

Ebraymi van het ouderenontmoetingscentrum en Boutaher waren beiden nauw betrokken bij de oprichting van de kleine Marokkaanse moskee uit 1987, lang voor de megamoskee Essalam werd gebouwd. Die oude moskee was gevestigd in een voormalige keukenshowroom op de Polderlaan, vlakbij het ouderen ontmoetingscentrum. Het was een typische eerstegeneratiemoskee, betaald met bij elkaar gesprokkelde guldens en sierraden van de Marokkaanse gemeenschap.

De ruimte werd te klein. De gemeente Rotterdam wilde graag de panden hebben en stelde voor die te ruilen tegen de grond waar de huidige moskee staat. Daar zouden de Marokkaanse Feijenoorders een eigen moskee bouwen. De gemeenschap zou die nooit kunnen betalen, dus zocht Boutaher in 1999 contact met de sjeik Hamdan Bin Rashid Al-Maktoum, lid van de koninklijke familie in Dubai. Ebraymi wilde daar toen al niets van weten.

De schatrijke sjeik financiert via zijn liefdadigheidsorganisatie Al-Maktoum Foundation moskeeën en islamitische centra over de hele wereld. De missie van Boutaher slaagde. De sjeik betaalde ook moskee Essalam in Rotterdam-Zuid, de grootste moskee van Nederland. Daar was een bedrag mee gemoeid van naar verluidt 7 miljoen euro.

De bouw ging niet makkelijk. Die duurde veel langer en kostte meer geld dan verwacht. Maar de moskee kwam er. En wat voor een. Als een Ottomaans sprookjeskasteel staat de moskee aan de Maasdelta. Opgeleverd in 2010.

Verdwijnt de Marokkaanse identiteit?

Katalysator van recente onrust rond de moskee is de aanstelling van adjunct-directeur Jacob van der Blom (37) door ‘de Arabieren’, negen maanden geleden. Van der Blom groeide op in Feijenoord, twee straten achter de huidige moskee. Hij bekeerde zich op zijn 21ste tot de islam. Hij wordt gesteund door de drie Arabische bestuursleden (twee wonen in Dubai, een in Ierland). Boutaher wantrouwt hem.

Volgens Boutaher wil Van der Blom in opdracht van de Arabieren de statuten van de moskee wijzigen. De expliciete vermelding dat het om een moskee voor de Marokkaanse gemeenschap gaat, zou verdwijnen. Van der Blom beaamt dat er plannen waren om de gedateerde statuten aan te passen en de moskee te omschrijven als moskee voor de hele wijk. „Natuurlijk vooral voor de Marokkaanse gemeenschap. Dat is verreweg de grootste groep. Met wie gaan we hier anders bidden: drie Somaliërs en een Turk?” En dan nog iets: Voor een statutenwijziging is instemming van tweederde van het bestuur nodig. Zonder hun toestemming, kan ik niets.”

Maar met dat plan ging de geest is uit de fles. Ebraymi spreekt de moskeegangers in de moskee emotioneel in het Marokkaans-Arabisch toe. Hij vreest dat de Marokkaanse identiteit van de moskee verdwijnt, zegt hij. „Het blijft geen moskee meer voor de Marokkaanse gemeenschap, maar het zal een activiteitencentrum worden voor allen. En het zal gebruikt worden voor zaalhuur, handel en gebedsruimtes voor iedereen.”

Bijzonder is dat Ebraymi er niet alleen voor staat. Boutaher, die jarenlang met de Arabieren samenwerkte, staat naast hem.

Boutaher en Ebraymi hebben nog een sterke troef voor de buitenwacht: als de macht in de moskee niet bij de Marokkaanse gemeenschap komt te liggen maar bij de Arabieren is dat gevaarlijk. Zij zullen de strenge orthodoxe (wahabitische) islam naar Feijenoord brengen.

Hoezo zouden, zegt Van der Blom, de ‘Arabieren’ die al sinds 2000 zijn betrokken bij de moskee, nu opeens de macht overnemen? Als zij al een wahabitische agenda zouden hebben, waarom heeft niemand dan daar ooit iets van gemerkt? De kritiek is toch, zegt Van der Blom, dat de moskee te veel op een wijkcentrum gaat lijken? Wordt het nu te strikt of te ruimdenkend?

Van der Blom heeft het gevoel dat alles wordt aangegrepen om hem zwart te maken, zegt hij. En de klagers komen niet bij hem met een lijstje klachten. Hij moet ze in de krant lezen. Het conflict is sowieso een feest voor de lokale pers: tegenstanders van de nieuwe koers in de moskee krijgen in talloze stukken vrij baan om hun gram te halen.

Laatst nog, toen Van der Blom tijdens een evenement basisschoolkinderen had laten optreden in de hal van de moskee. Ze hadden een dansje ingestudeerd en buiten regende het. Vandaar. In het Algemeen Dagblad verscheen een artikel met de kop: ‘Machtsstrijd met beats in moskee’. Bezoekers zouden aanstoot hebben genomen aan de dansende kinderen.

In praktijk vooral voor de oudere man

Boutaher was voor de komst van Van der Blom de facto een van de bazen in de moskee. De Arabische bestuursleden zijn er zelden. Hij runde de moskee zoals moskeeën door de eerste generatie worden gerund: op basis van mondelinge afspraken en vertrouwen. Naast gebedshuis fungeerde de moskee als ontmoetingsplek van de Marokkaanse gemeenschap: in praktijk vooral de oudere mannen.

Jacob van der Blom trof naar eigen zeggen de megamoskee aan zonder bijbehorende organisatie. Er werd gewerkt zoals de Rotterdamse bestuursleden gewend waren een moskee te runnen - veel zaken werden mondeling geregeld. Van der Blom: „Maar met een moskee van deze omvang is dat niet mogelijk. We hebben acht mensen in dienst, de exploitatie kost jaarlijks zo’n half miljoen euro.”

Hij kreeg twee opdrachten van de Arabieren: maak er een professionelere organisatie van. En: de moskee moet zich meer openstellen voor de wijk, óók voor niet-moslims. Van der Blom: „Natuurlijk is de moskee in eerste plaats een gebedshuis. Dat kan goed samengaan met een moskee 2.0 die een spilfunctie heeft voor de wijk, waar debatten en lezingen worden georganiseerd.” Er waren informatieve bijeenkomsten over suikerziekte en alzheimer, politiek partijen spraken er over radicalisering en er was een banenpool voor jongeren. „En af en toe een feestelijk evenement.”

En de heer Abdelrazak Boutaher? „Die blijft onverkort van mening dat de moskee bestuurd moet worden door Nederlandse bestuurders die de lokale gemeenschap vertegenwoordigen”, zei zijn advocaat na uitspraak van de voorzieningenrechter.