Hoe China rampnieuws zorgvuldig regisseert

Kapseizen schip was ‘bizar ongeluk’, dus niemands schuld.

Een familielid van opvarenden van de Oostelijke Ster hurkt in wanhoop aan de oevers van de Yangtze.
Een familielid van opvarenden van de Oostelijke Ster hurkt in wanhoop aan de oevers van de Yangtze. Foto AFP

De uitgelekte e-mail van de Communistische Partij van China (CPC) liet er geen misverstand over bestaan: Chinese journalisten mogen niet zelfstandig onderzoek doen naar de omstandigheden van de grootste, naoorlogse scheepsramp van hun land. „Media mogen geen verslaggevers ter plaatse hebben en de verslaggevers die er al zijn, moeten onmiddellijk worden teruggeroepen”, schreef het centrale propaganda-apparaat van China.

Kranten en digitale media mogen alleen artikelen en foto’s van het staatspersbureau Xinhua gebruiken. De tv-stations zijn aangewezen op de verslagen van staatstelevisiemaatschappij CCTV.

Kritische vragen over de beslissingen van de kapitein, Zhang Shunwen (53), die als eerste en een van de weinigen het kantelende schip verliet, mogen de Chinese media niet stellen. Ook de twijfelachtige kwaliteit van het schip blijft onbesproken. Chinezen zijn voor antwoorden aangewezen op buitenlandse media, die op ongeveer tien kilometer van de rampplaats worden gehouden.

Sommige informatie is gewoon openbaar beschikbaar: het feit dat de rederij die het cruiseschip exploiteert, een staatsbedrijf in Chongqing, verlies lijdt, bijvoorbeeld. Net als de wetenschap dat de autoriteiten zich al in 2013 zorgen maakten over de technische staat van de Oostelijke Ster.

Waarom voer de kapitein door?

Toch melden buitenlandse media op basis van geverifieerde bronnen ook nieuwe dingen: dat de kapitein doorvoer bijvoorbeeld, ondanks het slechter wordende weer. Andere kapiteins zochten wel veilige havens op, zo vertelt een van hen op een later gecensureerd bericht op het Chinese Twitter.

Staatsmedia houden de verantwoordelijkheid van de autoriteiten die toezicht houden op het scheepvaartverkeer buiten beeld. Want waarom mocht het schip dat over opvallend weinig kiel beschikt, doorvaren in steeds ruiger weer? En waarom was er geen weeralarm afgegeven op een rivier die is uitgerust met de modernste navigatiesystemen?

Het wél goedgekeurde verhaal gaat als volgt: onder leiding van premier Li Keqiang – de nummer twee van de Communistische Partij van China (CPC) – wordt alles op alles gezet om overlevenden te redden. Li is ter plaatse, en tv-kijkers zien hoe hij, gebogen over stafkaarten, orders uitdeelt en diep buigt voor slachtoffers die onder witte lakens op bergingsschepen liggen.

Natuurrampen met duizenden, soms zelfs miljoenen slachtoffers, werden ten tijde van Mao Zedong verzwegen. Sinds de aardbeving in Sichuan in 2008 met 80.000 doden zijn dat momenten waarop de CPC, het Volksbevrijdingsleger en de marine zich van hun beste kant kunnen laten zien: daadkrachtig, besluitvaardig, meelevend, heldhaftig en dicht bij het volk.

Krantenlezers vernemen van een batterij aan geautoriseerde deskundigen dat het hoogstwaarschijnlijk om een freak incident gaat: een uitzonderlijke tornado, gecombineerd met zware regenval, mist en duisternis zou de Oostelijke Ster in 30 seconden tot zinken hebben gebracht. Met andere woorden: het lag aan de weergoden en niet aan de CPC-autoriteiten.

Misschien is het waar dat kapitein Zhang en zijn Oostelijke Ster niet waren opgewassen tegen het natuurgeweld. Maar alle onderzoeksvragen worden door de autoriteiten gesteld en niet door de media. Uiteraard ligt ook de regie van de beantwoording bij de staat.

Iedere keer opnieuw duikt bij grote incidenten in China de angst voor verlies aan controle op. De vrees voor „sociale instabiliteit” is diepgeworteld. Ze zijn bang voor gefundeerde kritiek op het functioneren van een staat, die pretendeert alles te weten en te kunnen.

Vechtpartijtjes in Shanghai

Bedroefde familieleden trokken gisteren in groepjes naar zwaar bewaakte overheidskantoren in Shanghai, niet alleen om informatie, maar ook om verhaal te halen. Een huilende man eiste antwoord op de vraag waar zijn vader en moeder waren gebleven. Daarna ontstonden vechtpartijtjes met politieagenten: een opstand is snel geboren in vaak heetgebakerd China.

De vergelijking dringt zich op met andere grote incidenten. In 2011 bijvoorbeeld, botsten twee nieuwe hogesnelheidstreinen op elkaar. Er mocht geen verband worden gelegd met fouten bij de aanleg van de waarschuwingssystemen. Later bleek er een verband te zijn tussen corruptie bij de aanbesteding en de technische oorzaak van deze treinramp. Het verantwoordelijke ministerie is opgesplitst en de minister zit een levenslange gevangenisstraf uit.

Ongetwijfeld gaan er ook na de berging van de Oostelijke Ster koppen rollen. De kapitein is al gearresteerd en het is een kwestie van tijd of de rederij zal worden gesloten of opgaan in een ander bedrijf. En er zullen politici en ambtenaren sneuvelen. De vraag is alleen nog wie.