Gates is het geweten van de kunstwereld

Theaster Gates, Tarred vessel, 2015
Theaster Gates, Tarred vessel, 2015 Foto White Cube, George Darrell

Toen de Amerikaanse kunstenaar Theaster Gates in februari de Artes Mundi-prijs won, deed hij iets verrassends: hij kondigde aan het prijzengeld, 40.000 pond, te delen met de overige negen genomineerden. Die geste paste goed bij Gates, die bekend werd met ambitieuze, maar ook zeer sociale kunstprojecten. Zijn bekendste werk is waarschijnlijk het Hugenotenhuis op de laatste Documenta, een oud Kassels pand dat hij tot een alternatieve woon-werk-kunstgemeenschap verbouwde – die nog functioneerde ook. Gates zet zich bovendien fanatiek in voor verpauperde wijken in zijn ‘hometown’ Chicago en strijdt voor het behoud van vervallen erfgoed. Zo is hij langzaam uitgegroeid tot het nieuwe geweten van de hedendaagse kunstwereld – en als je ziet hoe hij werkt, valt daar weinig bezwaar tegen te hebben.

Om die reden is het opmerkelijk dat Gates nu al voor de tweede keer een grote expositie heeft bij de White Cube. Waar Gates staat voor mild, sociaal en kritisch, is White Cube de enige echte Engelse ‘blue chip gallery’ die zich kan meten met conglomeraten als Gagosian en Hauser & Wirth. In het Bermondsey-filiaal druipt dit van de muren: de strakke, nieuwe ruimte in een Londense buitenwijk is zo overweldigend dat je het meteen ziet: dit is het toppunt van artistieke powerplay, hier wordt kunst geëxposeerd die zich behaaglijk aanschurkt tegen het kapitaal en de heersende macht.

Juist vanwege die botsing van extreme krachten is deze expositie niet te missen. Natuurlijk, het ligt voor de hand om te concluderen dat Gates een sell-out is, en zijn sociale gedrag een façade. Maar je kunt evengoed volhouden dat hij zijn kunst als een paard van Troje parmantig de wereld van het establishment laat binnenmarcheren. Zijn werk geeft voor dat idee wel enige aanleiding: Gates’ nieuwe kale, zwarte schilderijen zijn gemaakt volgens hetzelfde procedé als waarmee je daken ‘teert’, de nieuwe vazen zijn ruw en lomp – en symboliseren naar eigen zeggen een nieuwe weg in Gates’ oeuvre. Mooi en bevallig is het allemaal niet en toch zie je ze al staan, in die strakke, witte huizen van de rijke verzamelaars die zo graag bij White Cube kopen. Wie heeft er dan gewonnen?