‘Dictator Pinochet is schuld Allende’

In de voorstelling ‘La imaginación del futuro’ van het collectief La Re-sentida fantaseren de acteurs over een ander, beter Chili.

La imaginación del futuro over de recente geschiedenis van Chili is voor het publiek een dolle achtbaanrit.
La imaginación del futuro over de recente geschiedenis van Chili is voor het publiek een dolle achtbaanrit. Foto La Re-sentida

Mooie mensen, tandpastasmiles, actrices in polkadotbikini – op vrolijke jarenzeventigsurfhits danst de cast op een zonnig strand. Een opgewekt veertienjarig jochie verkoopt ijs.

De blije pastiche oogst luid gelach in de zaal. Maar dan verandert het licht, de muziek vervormt, de acteurs spelen schrik en ontzetting in slowmotion. Er klinkt een schot. Het jochie sluit zijn ogen en valt.

Dat jochie is Roberto, hebben de acteurs net uitgelegd. Zijn personage is gebaseerd op de vele incidenten waarbij kinderen tijdens de dictatuur van Pinochet slachtoffer werden van geweld. De rol van Roberto wordt hier gespeeld door Roberto, vertellen ze, een arme Chileense jongen die, omdat hij veel op straat hangt, gemakkelijk slachtoffer kan worden van geweld. Om de echte Roberto zijn toneellot te besparen wordt nu in de zaal gecollecteerd. De acteurs komen opdringerig langs met de collectebus. Het publiek schuift ongemakkelijk op zijn stoel.

La Re-sentida, het jonge Chileense collectief van regisseur Marco Layera (1977), dwingt zijn publiek in een dolle achtbaanrit. De groep mixt feit met fictie, humor met drama, toneel met slapstick en clownerie. Layera wil zijn publiek vermaken én verwarren, en die twee emoties wisselen elkaar in duizelingwekkend tempo af. Bestaat Roberto? Waar gaat mijn geld naartoe? Dit is toch toneel? Help!

Opgelaten kijken toeschouwers om zich heen. Wel geven is even gênant als niet geven „Naar die spanning bij het publiek ben ik altijd op zoek”, zegt Layera in een hotel in Berlijn waar de groep de avond ervoor optrad. „Ik wil toeschouwers ontregelen, om ze aan het denken te zetten. Het is een provocatie, ja, maar een provocatie binnen een conventie. Het publiek voelt zich opgelaten, maar verder gebeurt er niets ergs, het is een spel.”

Staatsgreep

In de voorstelling La imaginación del futuro, vanaf morgen te zien op het Holland Festival, fantaseren Layera en zijn acteurs zich met veel vertoon een ander, beter Chili. Daarvoor trekken ze brutaal een internationaal icoon van zijn sokkel. Want heeft Salvador Allende met zijn beleid niet ook Pinochets staatsgreep mede mogelijk gemaakt? Had de geschiedenis anders kunnen lopen als hij het politieke spel beter had gespeeld?

Het eerste deel van de voorstelling proberen zeven acteurs als raadgevers van Allende de staatsman tot een overtuigende, Obama-achtige speech te overreden. Dat doen ze met wervelende energie – ze rennen, gillen, springen en vallen, en stuiteren over het toneel – maar met bedroevend weinig resultaat: het enige wat Allende steeds wil, is een dutje doen.

Onder linkse intellectuelen, hun voornaamste publiek, is Allende onaantastbaar, zegt Layera. En als iedereen uit zijn eigen groep – hoogopgeleide, geprivilegieerde kunstenaars en kunstliefhebbers – het ergens over eens is, krijgt Layera jeuk. „Rondom de herdenking van zijn sterfdag, in 2013 veertig jaar geleden, werd in elke publicatie, in elk gesprek van Allende een heilige gemaakt. Wij wilden iets tegenover die iconisering stellen, want die is betekenisloos en verlamt het debat. We geven geen analyse van hoe Allendes beleid precies heeft gefaald, maar stellen ons wel de vraag: als hij succesvoller was geweest, hadden wij dan nu een minder ongelijkwaardige samenleving gehad? Ik denk het wel.”

De groep is verguisd om het stuk, dat door de Chileense krant La Tercera ‘Dé politiek incorrecte show van het jaar’ werd genoemd. „We zouden fascisten zijn, omdat we de nagedachtenis van Allende bezoedelen”, zegt Layera. „Maar wij willen gewoon dat mensen blijven nadenken. De heersende politieke klasse in Chili is pragmatisch, niet idealistisch. Gekozen leiders keren het electoraat de rug toe. En ondertussen is Chili een van de meest verdeelde landen ter wereld. Die situatie doet denken aan de hoogtijdagen onder Allende, en vormen de perfecte voedingsbodem voor een nieuwe coup. Daar moet iedereen beducht voor zijn.”

Clownspak

Dit politieke engagement wordt door de groep niettemin in een vrolijk clownspak gestoken. Met hun fysieke spel, dat sterk neigt naar slapstick, zetten de acteurs zich af tegen de traditie van realisme in het Chileens theater. Layera past in zijn voorstellingen verschillende disciplines toe; dans, acrobatiek, zelfs poppenspel. Hij daagt zijn acteurs uit andere vaardigheden naast hun spel te ontwikkelen, zoals kundalini of martial arts. Dan, zegt hij, zijn ze ‘vrijer’ in hun theatrale expressie en hebben ze dus meer mogelijkheden om de inhoud over te brengen.

Wringt die olijke stijl van zijn voorstellingen nooit met de ernstige portee? Layera schudt woest zijn hoofd. „Integendeel! Op de toneelopleiding is ons geleerd om heel plechtig en zwaar te doen over serieuze onderwerpen. Daar verzet ik me tegen. Ik denk dat juist de lach tot reflectie aanzet. Als ik het publiek kan laten lachen om pijnlijke zaken, zal het op zeker moment stilvallen en denken: Jezus, waar lach ik eigenlijk om? Op zo’n moment komt de boodschap des te harder binnen.”

Dat geldt zeker voor de scènes in La imaginación del futuro met Roberto. Die in Berlijn overigens wordt gespeeld door een Duits jongetje, dat Layera die middag nog van een casting heeft geplukt. Op het Holland Festival zal het een Amsterdams jochie zijn. En het geld? Dat gaat naar een goed doel, in Berlijn was dat een organisatie die vluchtelingen helpt. „Als we in Chili spelen, gaat het geld wel echt naar de jongen die Roberto speelt”, verzekert Layera. „Maar waar we ook spelen, het is meestal niet zoveel.”