‘De eerste file vond plaats op 29 mei 1955’

De zestigste verjaardag van de file werd vorige week in tal van artikelen ‘gevierd’

illustratie marike knaapen
illustratie marike knaapen

De aanleiding

Het was zondag 29 mei 1955, Eerste Pinksterdag. Er was geen wolkje aan de lucht en met zo’n 18 graden was het een prima lentedag om erop uit te gaan. Nederlanders uit de Randstad pakten de auto om naar de Veluwe te gaan, vanuit Duitsland kwamen toeristen naar de bollenvelden en het strand. Bij knooppunt Oudenrijn, toen nog een rotonde, gebeurde er iets unieks: het verkeer kwam volledig vast te staan.

De eerst file was geboren en de zestigste verjaardag daarvan werd vorige week uitgebreid gevierd in de media. „De file bestaat vandaag zestig jaar! Feest?” kopte de De Telegraaf. „Eerste file 60 jaar geleden bij Utrecht”, meldde RTV Utrecht. „Toen was de file nog heel ongewoon”, schreef NOS.nl. Maar klopt deze geschiedenis van de Nederlandse file wel?

Waar is het op gebaseerd?

De aanjager van het verhaal is de ANWB. De organisatie voor verkeer en toerisme besteedde in 2005 (50 jaar!), 2010 (55 jaar!) en dus vorige week uitgebreid aandacht aan de mooie lentedag in 1955. De filemelding wordt voor het eerst in 1996 gedaan in het boek Oudenrijn, de geschiedenis van een verkeersknooppunt van Hans Buiter en Kees Volkers.

En, klopt het?

Beeldmateriaal van knooppunt Oudenrijn op die dag is niet te vinden. De foto’s die bij de artikelen over de verjaardag van de file zijn verspreid dateren van soortgelijke verkeersopstoppingen bij Oudenrijn van een paar jaar later. In kranten uit die tijd wordt geen melding gemaakt van de file. Uit een zoektocht, in het historische krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek, blijkt wel dat Nederland al veel langer bekend was met de file. De eerste auto ging hier in 1896 rijden en binnen twintig jaar werd er in de kranten al regelmatig melding gemaakt van files. Het Algemeen Handelsblad bericht bijvoorbeeld in maart 1913 over „één lange file van auto’s” op de 2,3 kilometer lange Middenweg in Amsterdam vanwege voetbalwedstrijden. En de beroemdste vooroorlogse file vindt misschien wel plaats in 1925. Op 17 augustus van dat jaar schrijft de Nieuwe Rotterdamsche Courant over Borculo, dat een week eerder door een wervelwind is getroffen. Het stuk gaat vooral over de vele ramptoeristen die naar „het verwoeste stadje” komen. „Voor den ingang van het stadje stond op een gegeven oogenblik een file auto’s van 7.2 K.M.”

Hans Buiter is een van de auteurs van het boek over knooppunt Oudenrijn. Ook werkt hij als verenigingshistoricus bij de ANWB, de organisatie die de afgelopen vijftien jaar op ieder lustrum de aandacht vestigde. „Het was inderdaad niet de eerste file”, zegt hij, „maar wel de eerste file op een kruispunt van autosnelwegen. Dat zeg ik er altijd bij, bij ieder artikel en ieder interview. Maar die nuance verdwijnt nog wel eens.”

Buiter vertelt dat er alleen indirect bewijs is voor de file van 1955. Een paar weken later had ANWB-directeur Zimmerman het in een toespraak, volgens een bericht in de Leeuwarder Courant, over de Pinksterdrukte op de wegen (die over „luttele jaren normaal” zou zijn). Ook werd er een paar jaar later melding gemaakt van de file in een bericht in de Autokampioen. Dat is het enige bewijs, maar het is volgens Buiter ook logisch dat het verkeer toen vastliep. Rijksweg 2 was een jaar daarvoor een échte autosnelweg geworden, nadat het traject tussen Amsterdam en Utrecht was geopend. Ook kwamen er steeds meer auto’s op de weg waardoor de drukte op het knooppunt toenam. Alleen stond er echt niet al eerder een file, aangezien knooppunt Oudenrijn al in 1939 werd geopend? Buiter: „Dat is een bronnenkwestie. Er zijn gewoon geen verwijzingen naar een file bij Oudenrijn eerder dan 1955.”

Conclusie

Al decennia voor 1955 waren Nederlandse autobezitters bekend met het fenomeen file. Er is indirect bewijs dat er op 29 mei 1955 voor het eerst een file stond op een knooppunt voor autosnelwegen, maar dat is dus zeker niet de eerste file. De stelling is onwaar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nextcheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nextcheckt

    • Lex Boon