Vrouw te vaak lustobject in de Nederlandse film

In Ventoux vergaapt de hele jongensclub zich aan bikini-babe Laura. De vrouw emancipeert maar niet in onze films, meent Karin Wolfs.

Wat voor indruk zou een Marswezentje van Nederlandse vrouwen krijgen als hij ze leerde kennen via de 44 Nederlandse speelfilms die het afgelopen jaar in de bioscoop uitkwamen? Met inmiddels twee miljoen bezoekers was 2014 het jaar van Gooische Vrouwen 2, waarin Linda de Mol precies lijkt te weten hoeveel calorieën er in een stuk appeltaart zitten, en vreest voor de desastreuze impact ervan op haar bilpartij. Op twee in de bezoekers topdrie stond Toscaanse Bruiloft, waarin rimpels als probleem worden aangekaart en plastische chirurgie een terugkerend gespreksonderwerp is. De derde plek was voor Pak van mijn hart, waarin vrouwen worden verwelkomd als ‘heerlijk meisje’ of ‘pittig wijf’ en uitgewuifd met ‘ik zou het er wel op kunnen’. Vrouwenfilms heten dat. Ook 2015 is weer goed begonnen met onder andere fietsfilm Ventoux, waarin de hele jongensclub zich vergaapt aan bikini-babe Laura, en met De Ontsnapping, waarin een opgebrande moeder er weer helemaal bovenop komt zodra ze er – na plastische chirurgie – als lustobject weer toe doet.

En dat terwijl Nederland in september vorig jaar uit een onderzoek van het Europees Audiovisueel Observatorium naar de positie van vrouwen voor en achter de schermen van de internationale filmindustrie als meest geëmancipeerde filmland van Europa uit de bus kwam. Dat daarmee ook de vrouwen in Nederlandse films toonbeelden van emancipatie zijn, is een misvatting, gezien de beperkte staalkaart aan vrouwelijke stereotypes waaruit zowel mannelijke als vrouwelijke makers putten. Door de bank genomen zijn jonge vrouwen sexy of aantrekkelijk, moeders gefrustreerd, carrièrevrouwen kil en oma’s – als je ze al te zien krijgt – weinig meer dan oud, dement of slecht ter been.

De op één na belangrijkste vrouwenrol – naast lustobject of love-interest – is die van slachtoffer; variërend van agressieve mannen tot dodelijke ziektes. We zien een vrouw het huishouden doen (stofzuigen, koken, de was) of optreden als als verpleegster of verzorgster van dieren of kinderen. Een ander hardnekkig terugkerend beeld is de vrouw die voor de spiegel haar uiterlijk keurt. Een jonge vrouw is in een ultrakorte spijkerbroek te zien, vrouwen worden begluurd, bij voorkeur in bikini. Daarnaast wordt nog bijzondere belangstelling getoond voor het achterwerk van een bukkende vrouw.

De clichés verschuilen zich graag achter een dubbele moraal: de seksistische norm wordt bekritiseerd, gepersifleerd of afgekeurd, maar alternatieven krijgen we niet of nauwelijks te zien. Resultaat onder de streep: de zogenaamd vermaledijde norm (vrouw wees slank en aantrekkelijk) wordt de facto bevestigd.

Dat eendimensionale vrouwbeeld verkondigt dat de bepalende factor voor de persoonlijkheid van een vrouw haar lichaam is. Alsof een mens geen gigantische verzameling eigenaardigheden is. Een overtuiging die zo dominant is, dat die ook door menig vrouwelijk filmmaker – scenarist of regisseur – is geïncorporeerd en wordt uitgedragen. Gedenkwaardig dieptepunt levert een scène in Toscaanse Bruiloft: de bruid krijgt van haar hockeyvriendinnen een fotosessie met een Italiaanse erotische fotograaf cadeau. In plaats van haar een hand te geven, meet de man ter kennismaking ongevraagd en met de hand haar borst, waarmee haar identiteit wordt teruggebracht tot haar cupmaat.

Ander voorbeeld is het met een Gouden Kalf bekroonde, door een vrouw geschreven scenario van Aanmodderfakker, dat grossiert in vrouwelijke stereotypen. Met als meest originele variant de minderjarige love-interest – een schattig oppasmeisje dat de was doet). Als de mannelijke antiheld haar zijn liefde verklaart, blijkt ze haar toelating tot een rechtenstudie aan Oxford te hebben laten schieten om bedreigde babyschildpadjes te gaan redden in Australië. De les: knuffelbaarheid gaat boven onafhankelijkheid.

Dat een vrouwelijk testpubliek liever zag dat Sophie van Oers zich in Toscaanse Bruiloft door Jan Kooijman laat veroveren in plaats van dat zij hem aan zijn stropdas de slaapkamer in leidt, mag geen verrassing heten. Maar dat filmmakers, die als geen ander de impact van beelden kennen, geen originelere invulling aan hun vrouwelijke personages weten te geven, duidt op een stuitend gebrek aan creativiteit en durf.