Hoe onafhankelijk is de journalist?

Kranten, tv en radio dreigen hun oren meer en meer te laten hangen naar de consument.

Media weten steeds beter welk nieuws ‘scoort’. Moet de journalist schrijven wat de lezer wil?
Media weten steeds beter welk nieuws ‘scoort’. Moet de journalist schrijven wat de lezer wil? Foto Thinkstock, fotobewerking studio nrc

De journalistieke onafhankelijkheid staat onder druk. Dat vindt tweederde van de hoofdredacteuren van Nederlandse nieuwsredacties. En die druk zal de komende jaren alleen maar toenemen. Van adverteerders, van de overheid, maar vooral van lezers, kijkers en luisteraars. Dat blijkt uit een onderzoek dat het Commissariaat voor de Media vandaag publiceert.

Maar wilt u dat eigenlijk wel lezen? Zo nee, moeten wij dat dan wel schrijven? En doen we het toch, blijft u dan wel onze krant kopen? Of, in het geval van andere nieuwsmedia, blijft u dan nog kijken naar ons actualiteitenprogramma of luisteren naar onze nieuwsradio?

Zulke vragen stellen veel nieuwsredacties zich de laatste tijd steeds vaker, stelt het Commissariaat voor de Media. En dat duidt volgens de toezichthouder op de Nederlandse media op een zorgelijke ontwikkeling.

Kranten, tv en radio dreigen hun oren meer en meer te laten hangen naar de consument. Duidelijker dan vroeger kan die laten weten wat hij goed en slecht vindt in de media, bijvoorbeeld via Facebook en Twitter. En duidelijker dan vroeger hebben (online) media een overzicht van wat ‘scoort’ en wat door niemand wordt gepruimd.

Wordt het ‘u vraagt, wij draaien’, nu oplages dalen, advertentie-inkomsten afnemen en bij publiek gefinancierde media de subsidies worden verkleind? Of bieden wij u wat u volgens ons zou moeten weten?

„Met deze verschuiving van aanbod naar vraag ontstaat een maatschappelijk risico”, stelt het Commissariaat. „Nieuwsmedia zullen steeds minder een overzicht brengen van nieuws dat volgens journalisten belangrijk is, maar vooral aanbieden wat de lezer, kijker of luisteraar leuk en interessant vindt.”

Liever het auto-ongeluk van Gerard Joling dan de oorlog in Syrië. Liever ‘Britse tank rijdt over auto in Duitsland’, het best gelezen bericht op NU.nl gistermiddag, dan ‘Projectdenken deed ICT-project Defensie de das om’, over de grote problemen (ook financieel) met automatisering bij de overheid in NRC Handelsblad van maandag. Het is simpel: een snack verkoopt beter dan een gezonde bruine boterham.

Indirecte invloed lezers groter

Zo is het vooral de (indirecte) invloed van steeds mondiger lezers en de overvloed aan gebruiksgegevens als oplagen en kijkcijfers op redactionele beslissingen die is gegroeid. Voor het onderzoek ondervroeg het Commissariaat, dat al enkele jaren grote nadruk legt op de onafhankelijkheid van de nieuwsredacties in Nederland, 31 hoofdredacteuren van nieuwsorganisaties. Het ging om landelijke en regionale kranten, nieuwsrubrieken op de landelijke publieke en commerciële omroepen, sites, regionale zenders.

De belangrijkste conclusie: „Tweederde van de hoofdredacteuren vindt dat er momenteel meer risico’s op schending van de redactionele onafhankelijkheid zijn dan vijf jaar geleden.”

De hoofdredacteuren verklaren deze toename onder meer door het teruglopen van hun financiële middelen. Dat heeft redacties kleiner gemaakt en zorgt voor het vaker inhuren van freelancers. In de laatste vijf jaar heeft 80 procent van de onderzochte redacties te maken gehad met een reorganisatie, blijkt uit de enquête.

Als media meer gebruikmaken van freelancers zijn zij kwetsbaarder voor (commerciële) invloed van buitenaf, aldus het Commissariaat. Veel freelancers werken ook voor commerciële opdrachtgevers en zouden minder kritisch kunnen schrijven over (potentiële) klanten. Volgens het Commissariaat houden in Nederland ongeveer 15.000 journalisten zich bezig met „onafhankelijke berichtgeving”; 5.000 van hen doen ook bedrijfsjournalistieke werkzaamheden.

Tegenover die 15.000 journalisten staan 135.000 tot 156.000 mensen die in public relations, communicatie of voorlichting werken. Door die verhoudingen komt er sneller dan vroeger een (weinig kritiekloos) persbericht in de kolommen van de krant of op tv. Het Commissariaat: „Vroeger bereikte nieuws de gebruiker pas na een journalistieke voorselectie, tegenwoordig gebeurt dat steeds vaker direct.” En: „Onafhankelijke berichtgeving zal in de toekomst minder onafhankelijk worden.”

Heilige grens

Opvallend is dat de hoofdredacteuren vinden dat de invloed van adverteerders op het redactionele beleid de afgelopen vijf jaar niet is toegenomen. Nu de reclame-inkomsten van veel nieuwsmedia dalen en zij intensiever met adverteerders proberen samen te werken wordt de van oudsher ‘heilige’ grens tussen redactie en commercie juist wel meer opgezocht.

„Geeft een adverteerder aan dat hij [een speciale bijlage over] Dubai wil, dan komt er een uitgave over Dubai”, citeren de onderzoekers van het Commissariaat een manager van het Zwitserse mediabedrijf Ringier. Een ander voorbeeld is de Britse krant The Daily Telegraph en de bank HSBC. Volgens de inmiddels vertrokken politiek commentator van de Telegraph schreef zijn krant niet over de financiële schandalen bij HSBC omdat die bank veel adverteert in de krant.

Zo’n schijn van belangenverstrengeling ligt ook in Nederland op de loer. In het rapport geeft het Commissariaat het voorbeeld van gratis krant Metro (nu TMG) en supermarkt Lidl. In november vorig jaar plaatste Metro een productie waarin de bekende kok Robert Kranenborg aangenaam verrast doet hoe lekker hij kan koken met een nieuwe lijn luxere producten van de budgetsupermarkt. Nergens op de Metro-website staat dat om ‘branded content’ of ‘gesponsorde kopij’ gaat.

Volgens het Commissariaat moeten nieuwsmedia proberen om duidelijker te maken aan het publiek wat hun journalistiekethische standaarden zijn. De toezichthouder noemt geen namen. Maar de oproep geeft wel een signaal in een tijd waarin redactie en directie van De Telegraaf vechten over de reikwijdte van het redactiestatuut en de top van omroep KRO-NCRV nog steeds niet de beloofde journalistieke code voor bijklussende presentatoren heeft gepubliceerd.