Een ‘Blair Witch Project’ voor nu

Niemand komt in Unfriended op het idee de zaken in de stoffelijke wereld op te lossen.
Niemand komt in Unfriended op het idee de zaken in de stoffelijke wereld op te lossen.

Afgelopen dagen was er naar aanleiding van de theatrale ‘smart show’ M.U.R.S. van La fura dels baus op het Holland Festival te horen dat de voorstelling die ons op onze smartphone-verslaving wil wijzen, vooral aanleiding gaf tot een interessant whatsappgesprek achteraf.

Iets vergelijkbaars is er aan de hand met Unfriended, een horrorfilm over cyberpesten die zich geheel afspeelt op een computerscherm. De originele titel Cybernatural geeft aan dat de gruwel die in de levens van een vriendengroepje komt spoken in dit geval heel letterlijke een ‘geest in de machine’ is. Maar wat doet de film met ons? Zet hij aan tot denken over ons internetgebruik en de schijnveilige anonimiteit van de digitale wereld, waarin pestgedrag al snel wordt uitgelokt? Krijg je de neiging om je Facebook- en Twitterprofiel te wissen, zoals bijvoorbeeld na het lezen van de roman The Circle van Dave Eggers? Exploiteert de film slim een technofobie die ouder is dan internet? Of heeft de film de potentie een ironische online meme te worden, juist omdat hij in niets te onderscheiden is van de negen vensters die je gewoonlijk toch al op je computer open hebt staan?

Opgeblazen computerscherm

Wat op deze schaal nieuw en vooral opwindend is aan Unfriended, in het bijzonder op een megagroot bioscoopscherm, is dat de film niet alleen gaat over hoe ons leven zich steeds meer online en in sociale media afspeelt, maar dat de film zelf op geen enkel moment die virtuele ruimte verlaat. Anders gezegd: je zit een hele film lang naar een opgeblazen computerscherm te kijken. Het is alsof je een van de scholieren bent wier Skype-gesprek door een anonieme aanwezigheid wordt gehackt, en die ondertussen nog een beetje zitten te facebooken, googelen en youtuben. De soundtrack wordt, hoe kan het ook anders, verzorgd vanuit een Spotify-playlist.

De gebeurtenissen spelen zich af in ‘real time’, al biedt het enorme geheugen van internet natuurlijk de gelegenheid voor flashbacks in de vorm van filmpjes, foto’s en chatgeschiedenissen. In dramaturgische zin: de klassieke eenheden van tijd en handeling blijven intact, terwijl die van plaats een nieuwe invulling krijgt door de wetten van het internetuniversum af te tasten. Dat maakt Unfriended een beetje tot The Blair Witch Project (1999) van nu. Want zoals die film indertijd de digitale camera van het medium tot de boodschap maakte, gebeurt dat in Unfriended ook. Het thema van cyberpesten wordt tot in de volle breedte van die digitale ruimte onderzocht.

Het gaat niet alleen over kinderen die elkaar met een klik op ‘send’ kunnen terroriseren, maar ook over hoe we het gevoel kunnen hebben dat computers een soort levende wezens zijn die ons het leven zuur kunnen maken. Wie vloekt er niet af en toe tegen zijn laptop als het beroemde ronddraaiende regenboogcirkeltje dat door Apple-gebruikers liefkozend ‘the spinning beach ball of death’ wordt genoemd, te lang in beeld blijft ten teken dat een toepassing aan het laden is of vastloopt?

Instant klassieker

In Unfriended wordt dit kleurige rad van fortuin een wel heel sinistere manier om de tijd af te tikken. Al die dingen maken de film ondanks een aantal bezwaren – hij was pas echt goed geweest als je je ook emotioneel bij de hoofdpersonen betrokken had gevoeld – een instant klassieker. Het idee van film als venster op de wereld wordt vervangen door dat van het computerscherm als spiegel van de cyberwerkelijkheid, een slang die in zijn eigen staart bijt en daardoor een heerlijk studieobject voor iedereen die zich met mediageschiedenis en -geletterdheid bezighoudt.

Er bestaat al flink wat filmdrama over cyberstalken en cyberpesten, zoals Cyberbully, Disconnect en het Poolse Suicide Room, vaak gebaseerd op waargebeurde verhalen over tieners die een einde aan hun leven maakten na online gepest te zijn. En er zijn horrorfilms zoals Chatroom. Maar Unfriended gaat een stap verder. De eerste Amerikaanse film van de Georgische regisseur Leo (Levan) Gabriadze maakt zelfs de fatsoensrakkers en braveriken onder ons duidelijk hoe snel je in de online schijnwerkelijkheid over de schreef kunt gaan. Het mag dan wel een nieuwe werkelijkheid zijn, maar voelt voor de gebruikers toch niet echt. Al weten ze ook niet hoe ze eraan moeten ontsnappen. Door er een echte horrorfilm van te maken, worden ook de primaire reacties van de toeschouwer op de proef gesteld. Is ‘unfrienden’, een digitale vriendschap opzeggen, niet net zo wreed als iemand in het echte leven afdanken?

De tieners in de film zijn gegijzeld door hun computerscherm, bang om iets te missen, bang om degene te zijn die als eerste uit de groep valt. De gemakkelijkste manier om aan hun kwelgeest te ontsnappen was waarschijnlijk om elkaar in de stoffelijke wereld op te zoeken. Het is veelzeggend dat ze simpelweg niet op dat idee komen.

Daar zit precies het verschil tussen cyberterreur en pesten in de echte wereld: dader en slachtoffer zijn anoniem, niemand wordt geconfronteerd met oorzaak en gevolg. Je weet niet eens of het oplichtende avatar-icoontje van een echt mens is of een bot, een bug of een banshee die de dood aankondigt.