Als koeien in een stal

We sleutelen aan ons DNA, aan ons brein en aan ons nageslacht. Wat is de mens dan nog? Over dit soort vragen maakt NRC-columnist Bas Heijne de tv-serie De Volmaakte Mens. Vanavond bij VPRO/HUMAN op NPO2 om 23.00 uur, deel 4: ‘De bionische mens’. Hier alvast zijn conclusie en: de praktijk van vandaag.

Het is nog maar een experiment, maar iedereen lijkt er verguld mee. Bij een bedrijf, vanavond te zien in De Volmaakte Mens, draagt al het personeel een armbandje, dat van alles meet en bijhoudt – de vitale functies van de werknemer, maar ook zijn productiviteit. Alle gegevens worden verwerkt in curves en tabellen. Zo kan je baas zien of het wel goed met je gaat. En of er wel genoeg uit je handen komt. Je kunt ook zien of je beter presteert dan je collega.

Afgelopen weekend hekelde VVD-fractieleider Halbe Zijlstra de angst voor nieuwe techniek van politici op links. Zij zijn bijvoorbeeld bang dat de robot onze banen gaat inpikken! Zijlstra, met een nauwelijks verholen sneer naar Lodewijk Asscher: „Linkse politici zijn er net zo bang voor als ze vroeger waren voor de stoommachine of de computer.”

Het is een oude discussie. Talloos zijn de voorbeelden waar mensen, zowel op links als op rechts trouwens, dachten dat nieuwe technologie de mens hopeloos zou beschadigen – allemaal niet uitgekomen. Steeds werden de gevolgen verkeerd ingeschat – de stoommachine, de auto, de mobiele telefoon. En inderdaad, een vriend van me herinnert zich een toespraak waarin Joop den Uyl waarschuwde voor de computer.

Maar betekent zo’n jammerlijk track record dat bezorgdheid over nieuwe techniek afgedaan kan worden als ‘sidderen voor de toekomst’, zoals de cultuurfilosoof van de VVD beweert? Nou nee.

Nieuwe technologie heeft de muziekindustrie economisch vernietigd en de journalistiek uitgehold. In Who Owns the Future? schetst Jaron Lanier, een van de slimste geesten uit Silicon Valley, dat tegenwoordig al het geld gaat naar „the guy who owns the computer”, de rest van ons leveren hem gratis data, content en creativiteit.

En niet voor niets waarschuwt de tech-filosoof Nick Bostrom ons voor intelligente systemen die de mensheid in de toekomst overbodig kunnen verklaren. Volgens hen moeten we ons juist hartstochtelijk druk maken over de toekomst – als we smalend onze schouders ophalen, kan het ons fataal worden.

Zijn Lanier en Bostrom links? Geen idee. Ook zij kunnen niet in de toekomst kijken, ook zij beseffen dat hun scenario’s tijdelijk houdbaar zijn. Maar liever hun morele betrokkenheid, dan de natte vinger van Halbe Zijlstra.

Terecht keert de Nederlandse techniekfilosoof Peter-Paul Verbeek zich vanavond in De Volmaakte Mens tegen de angst van de mens voor techniek, de angst die overal een monster van Frankenstein ziet opdoemen. De mens, zegt hij, is een technologisch wezen – wij maken onszelf en onze wereld met behulp van techniek. Het heeft geen zin om daar „tegen” te zijn, zoals je ook niet tegen de zwaartekracht kunt zijn.

Volgens Verbeek beweegt de mens mee met de techniek en past ook hij zijn moraal gaandeweg aan. Maar dat betekent helemaal niet, vindt ook hij, dat je niet over morele termen over nieuwe technologie moet nadenken. Als iets je wereld ingrijpend gaat veranderen, is het nodig erover te debatteren welke veranderingen je goed vindt en welke niet. Dat je de plank mis kunt slaan, neem je op de koop toe. Er klakkeloos van uitgaan dat het wel goed zal komen, is net zo lui en naïef als denken dat alle nieuwe techniek rampzalig uitpakt voor de mensheid.

Ongetwijfeld juicht Halbe Zijlstra wearables in de kantoortuin toe – de werknemer op een verbluffende manier gemonitord, zijn gezondheid ieder uur gecontroleerd, zijn productiviteit geoptimaliseerd. Dat ik bij het beeld van die blije werknemers met hun polsbandje moet denken aan gedweeë koeien in een megastal, zal hij afdoen als het door hem gehoonde „achteruitgangspessimisme”. De hoogste tijd voor debat.