Waarom loopt deze van genocide verdachte president nog vrij rond?

Er geldt al sinds 2009 een arrestatiebevel tegen hem vanwege verdenkingen van genocide. Toch werd het Soedanese staatshoofd Omar al-Bashir vandaag opnieuw beëdigd als president. Hoe kan het dat deze man nog steeds vrij rondloopt?

Een blije Omar al-Bashir juicht omdat hij - alweer - de Soedanese presidentsverkiezingen heeft gewonnen.
Een blije Omar al-Bashir juicht omdat hij - alweer - de Soedanese presidentsverkiezingen heeft gewonnen. Foto EPA / Morwan Ali

Er geldt al sinds 2009 een internationaal arrestatiebevel tegen hem vanwege verdenkingen van genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Toch werd het Soedanese staatshoofd Omar al-Bashir vandaag opnieuw beëdigd als president, na verkiezingen waarbij de uitslag al van tevoren vaststond. Hoe kan het dat deze man nog steeds vrij rondloopt en zelfs staatsbezoeken aan bevriende landen brengt?

Wie is Omar al-Bashir?

Bashir (1944) sluit zich in 1960 als 16-jarige jongen aan bij het leger van het recentelijk onafhankelijk geworden Soedan. Hij vecht mee aan Egyptische zijde in de Jom Kippoeroorlog van 1973 tegen Israël en schopt het uiteindelijk tot kolonel. In die functie smeedt hij een samenzwering met een groep officiers om een staatsgreep te plegen. De coup slaagt zonder dat er geweld aan te pas hoeft te komen - en Bashir wordt in 1989 als het hoofd van de “Revolutionaire Commandoraad voor Nationale Redding” feitelijk het nieuwe staatshoofd van Soedan.

De daaropvolgende jaren toonde Bashir zich een waar dictator. In 1993 werd hij formeel president en in alle verkiezingen sindsdien werd hij herkozen, hoewel veel met de uitslagen werd geknoeid. De oppositie drukte hij vakkundig de kop in, waarbij soms zelfs tanks werden ingezet. Ruim een kwarteeuw na zijn coup is hij nog steeds de onbetwiste leider van het land. In 1993 plaatsten de Verenigde Staten Soedan op de lijst van landen die terrorisme sponsoren vanwege steun aan en onvoldoende aanpakken van het terrorisme van Al-Qaeda. In 2005 scheidt het zuiden van Soedan zich af na een burgeroorlog van ruim twintig jaar.

Wat heeft hij gedaan?

Maar het was de oorlog in de regio Darfur waarvoor Bashir door het Internationaal Strafhof (ICC) werd aangeklaagd. In het gebied vecht een rebellenbeweging sinds 2003 tegen de krijgsmacht omdat ze vindt dat Bashir de niet-Arabische bevolking in het gebied onderdrukt en discrimineert. De strijd heeft aan 200 tot 400 duizend mensen het leven gekost, hoewel Bashir spreekt van hooguit 10.000 doden.

De VN-Veiligheidsraad verwees de zaak door naar het ICC. Onder meer de Verenigde Staten en het ICC verdenken Bashir ervan dat hij tijdens dit conflict genocide heeft gepleegd. Hoewel andere staten niet van genocide spreken, wordt het excessieve geweld wel veroordeeld en zijn er sancties tegen de regering in Khartoum ingesteld.

Foto EPA / Albert Gonzalez Farran

Een kamp voor binnenlands ontheemde mensen in Darfur. Foto EPA / Albert Gonzalez Farran

Bashir werd het eerste zittende staatshoofd tegen wie een arrestatiebevel werd uitgevaardigd door het ICC. Volgens hoofdaanklager Luis Moreno-Ocampo stond Bashir aan het hoofd van een plan om drie belangrijke etnische groepen in Darfur (de Fur, de Masalit en de Zaghawa) te vernietigen met een campagne waarin moord, marteling, verkrachtingen en deportaties niet werden geschuwd. De NAVO en Amnesty International steunen het arrestatiebevel.

Waarom is hij nog steeds op vrije voeten?

Allereerst heeft Soedan zich niet aangesloten bij het Statuut van Rome dat aan de basis ligt aan het Internationaal Strafhof, waardoor Bashir vindt dat het hof geen zeggenschap heeft om hem voor wat dan ook aan te klagen. Hij spreekt zelf van “een westerse samenzwering”. Verder hebben de Arabische Liga, Afrikaanse Unie en afzonderlijke staten de beschuldigingen van het ICC veroordeeld. Zij bekritiseren die als racistisch, neokolonialistisch, ongegrond, contraproductief of hypocriet.

NRC-buitenlandredacteur Wim Brummelman:

“Het Strafhof heeft geen eigen politiemacht om verdachten op te pakken en is dus afhankelijk van andere landen. De huidige hoofdaanklager, Fatou Bensouda, klaagt herhaaldelijk in rapporten aan de VN-Veiligheidsraad over gebrek aan hulp bij het oppakken van Bashir.”

Sinds het arrestatiebevel heeft Bashir onder meer Egypte, Tsjaad, China, Saoedi-Arabië en Qatar bezocht zonder dat deze landen hem besloten uit te leveren. Zijn presidentiële vliegtuig wordt geregeld geëscorteerd door Soedanese straaljagers om te voorkomen dat dit in het internationale luchtruim wordt onderschept. Ook heeft hij Oxfam, Artsen zonder Grenzen en andere hulporganisaties het land uit geknikkerd op verdenking van spionage voor het Westen.

In deze video praat The Guardian met Bashir over de genocide in Darfur en de beschuldigingen van het ICC:

Veel Afrikaanse landen laten Bashir ongestoord reizen omdat zij het ICC een ‘racistisch vehikel’ vinden. Het Strafhof heeft tot nu toe alleen Afrikaanse verdachten aangeklaagd (hoewel sinds vorig jaar openlijk wordt opgeroepen om de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un voor het ICC te slepen). Bashir zegt dat het hypocriet is dat hij wordt aangeklaagd voor genocide in Darfur, terwijl “duidelijke misdaden in Palestina, Afghanistan en Irak hun weg niet vinden naar het Internationaal Strafhof”. Hij wordt in deze houding gesteund door veel Afrikaanse en Arabische bondgenoten, die graag zouden zien dat westerse leiders voor het hof zouden worden gedaagd.

Het feit dat Bashir nog altijd vrij rondloopt zegt dus vooral iets over de relatie tussen het ICC enerzijds en veel Afrikaanse en Arabische landen anderzijds. Zolang de onenigheid tussen deze partijen op vele fronten blijft bestaan, is het onwaarschijnlijk dat Bashir zal worden gearresteerd.

Lees ook: Soedan mag stemmen, maar de winnaar staat al vast over de afgelopen verkiezingen