De NSA mag eventjes niet meer meeluisteren

over de Patriot Act. Door een actie van een Republikeinse senator is de macht van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA tijdelijk geblokkeerd. Inleveren van privacy in ruil voor veiligheid is in de VS niet langer vanzelfsprekend.

Een parodie op het logo van de NSA, gemaakt door de Amerikaanse actiegroep Electronic Frontier Foundation. Beeld EFF by cc/wikimedia, bewerking nrc.next
Een parodie op het logo van de NSA, gemaakt door de Amerikaanse actiegroep Electronic Frontier Foundation. Beeld EFF by cc/wikimedia, bewerking nrc.next

Voor het eerst sinds 2001 kunnen Amerikanen die een telefoontje plegen er zeker van zijn dat de inlichtingendienst NSA niet meeluistert. Met het verlopen van delen van de beruchte Patriot Act, gisterochtend, mag de NSA niet meer met sleepnetten telefoongegevens van burgers verzamelen. Binnenkort kan de NSA waarschijnlijk wel weer inschakelen, maar niet meer zo makkelijk als in de afgelopen jaren. Zes vragen over de veranderingen in de wet tegen terrorisme van de VS.

1 Wat is de Patriot Act?

Dat is de wet die de Amerikaanse overheid toestaat om mensen over de hele wereld in de gaten te houden om terrorisme te voorkomen. Hij werd in oktober 2001 getekend door toenmalig president Bush, als reactie op de aanslagen van 9/11. Sindsdien gebruikt de National Security Agency (NSA) de wet bijvoorbeeld om gegevens van Amerikanen of mensen op Amerikaans grondgebied te verzamelen. Onder meer door het aftappen en opslaan van telefoongegevens en via het opvragen van data bij bedrijven als Google en Facebook. Buitenlandse bedrijven die in Amerika opereren vallen ook onder de wet. Op die manier hebben Amerikaanse inlichtingendiensten ook informatie verzameld over Europeanen.

2 Welke delen van de Patriot Act zijn op dit moment verlopen?

De ruim 100 pagina’s tellende wet blijft voor het grootste deel gewoon van kracht. Sommige delen moesten echter expliciet verlengd worden en dat is niet gebeurd (zie vraag 5). Om die bepalingen gaat het. Een daarvan is de beruchte bepaling waarmee de overheid telefoongegevens verzamelt van iedere Amerikaan. Dat mag nu niet meer en gebeurt niet meer: de NSA zegt de servers daarvoor te hebben afgesloten. Wat nu ook niet meer mag is het bespieden van eenlingen die van terreurplannen verdacht worden, ook wel ‘lone wolfs’ genoemd. De overheid heeft tevens het recht verloren om meerdere telefoons af te luisteren van één verdachte.

3 Hoe zit het dan met de delen die vervangen zouden worden?

Delen van de Patriot Act zouden worden vervangen door de USA Freedom Act.

De naam USA Freedom is een acroniem, dat veel zegt over hoe de wet wordt geframed in Amerika: ‘Uniting and Strengthening America by Fulfilling Rights and Ending Eavesdropping Dragnet-collection and Online Monitoring’. Oftewel, een wet om het vertrouwen van burgers terug te krijgen na de onthullingen van Edward Snowden over het gebruik van de Patriot Act.

Met de USA Freedom Act verandert een van de – in Amerika – meest bekritiseerde onderdelen van de Patriot Act: artikel 215. De Amerikaanse overheid mag onder de nieuwe wet niet langer in bulk telefoon- en internetgegevens verzamelen. De informatie moet in plaats daarvan opgeslagen worden bij de desbetreffende bedrijven. Als de NSA gegevens wil hebben, moet de inlichtingendienst een verzoek indienen bij een rechter. In het verzoek moet specifieker dan nu omschreven staan welke gegevens nodig zijn, van welke specifieke personen, accounts of apparaten. Deze constructie is vergelijkbaar met de wet bewaarplicht zoals die tot voor kort in Nederland gold.

Ook komt er onder de USA Freedom Act meer transparantie. Inlichtingendiensten moeten laten weten hoeveel data ze verzamelen en bedrijven zoals Facebook en Google mogen openbaar maken hoeveel aftapverzoeken zij krijgen.

Een heleboel andere dingen veranderen overigens niet. Andere surveillancemethoden mogen nog steeds op de ‘oude manier’ gebruikt worden door de overheidsdiensten, waaronder het monitoren van reis- en werkgegevens van mensen. Hier is veel kritiek op. Privacyvoorvechters vinden dat de nieuwe wet nog veel te weinig macht van de NSA inperkt.

4 Wat betekent dit voor Europeanen?

Aan de zogenoemde ‘extraterritoriale werking’ van de Patriot Act verandert niets. Dat deel van de Patriot Act is niet vervallen. De USA Freedom Act gaat enkel over Amerikaanse burgers. Zoals Christopher Soghoian van burgerrechtenorganisatie ACLU gisteren kernachtig twitterde: „Hoe te profiteren van de privacybescherming van de Amerikaanse wet voor buitenlanders – Stap 1: Vraag een Green Card aan.” Onbereikbaar voor de NSA worden Europeanen dus niet door de veranderingen.

5 Hoe kan het dat delen van de Patriot Act verlopen zijn?

Gisterochtend verliepen de drie bepalingen van de Patriot Act. De Senaat kreeg simpelweg geen kans om in te stemmen met een verlenging. Dat is het werk van de Republikeinse senator Rand Paul. Hij stelde stemming eindeloos uit door een lange speech te houden, een ‘filibuster’. Het is opvallend dat een Republikein voorkomt dat inlichtingendiensten kunnen afluisteren – traditioneel zijn Republikeinen voorstander van technieken om terrorisme te voorkomen. Maar Paul is van de libertaire vleugel binnen de partij. Die krijgt steeds meer invloed en is voor een zo klein mogelijke overheid. En dus ook tegen vergaande bevoegdheden van de overheid op het gebied van spionage.

6 Hoelang gaat dit duren?

De impasse die Rand Paul heeft veroorzaakt met zijn filibuster zal vermoedelijk niet lang duren. Dat delen van de Patriot Act zijn verlopen omdat er niet op tijd gestemd kon worden, betekent niet dat er nooit meer gestemd gaat worden. Sterker: vandaag of morgen wordt een stemming verwacht en wordt de nieuwe wet na enige amenderingen waarschijnlijk toch aangenomen. Hoe kort ook, de tijdelijke blokkade van de macht van de NSA laat zien dat het inleveren van privacy in ruil voor veiligheid voor Amerikanen niet langer vanzelfsprekend is.