Afvallen van chocolade? Nou nee

Hoe een journalist zijn vakgenoten in de val lokte met een flutonderzoek over de heilzame werking van chocolade. Als waarschuwing.

Wereldwijd zijn journalisten in de chocoladeval gelopen. Ze schreven dat je van donkere chocola af zou vallen. En dat mensen zich lichamelijk én geestelijk beter gaan voelen door een chocoladedieet! De Duitse sensatiekrant Bild zette het nieuws op de voorpagina. In Nederland meldde Metro (5 april): Geniet van die paaseitjes: van chocolade val je af!

De claims verschenen eind maart in een wetenschappelijk tijdschrift, maar ze kloppen niet. Donderdag maakten onderzoekersjournalist John Bohannon en Duitse documentairemakers op het blog io9.com bekend dat zij journalisten met een flutonderzoek hebben misleid. Ze hopen dat journalisten na hun stunt kritischer over voedingsonderzoek gaan schrijven.

Bohannon stelde eerder al misstanden binnen de wetenschap aan de kaak. Vorig jaar liet hij zien dat open-accesstijdschriften artikelen publiceren zonder dat zij die door collega-wetenschappers laten beoordelen (peer review), zoals gebruikelijk is.

Voor dit project richtte Bohannon zijn pijlen op journalisten die kritiekloos over voedingsonderzoek berichten, zeker als daar uitrolt wat we stiekem allemaal hopen: rode wijn is goed voor het hart, van koffie leef je langer. Knap is dat Bohannon daadwerkelijk een chocolade-onderzoek wist op te tuigen én te laten publiceren.

De opzet van het onderzoek was bewust slordig. Bohannon nam een batterij aan testjes en enquêtes af bij slechts 15 vrijwilligers. Bohannon vergelijkt die brede greep aan testen met het kopen van loterijloten. „Hoe meer loten, hoe groter de kans op een vals-positief resultaat”, schrijft hij. Bohannons team had geluk: de chocoladegroep verloor in drie weken iets meer gewicht dan de controlegroep. Bohannon stuurde het artikel naar een open-access tijdschrift waarvan hij wist dat er geen peer review aan te pas zou komen: International Archives of Medicine. In een dag was het geaccepteerd.

Hoofdredacteur Carlos Vázquez verklaarde vrijdag op Facebook dat het artikel ‘per ongeluk gepubliceerd’ is. Het zou maar een paar uur online hebben gestaan. Het artikel is nu inderdaad niet meer te vinden, maar stond vorige week woensdag nog online, blijkt uit een gearchiveerde pagina van Google.

Het artikel was er, toen moesten de journalisten nog worden misleid. Bohannon en zijn kompanen maakten een website voor het fictieve Institute of Diet and Health en plaatsten daarop een ronkend persbericht waarin de heilzame werking van chocola werd bejubeld. Daarna stuurden ze dat persbericht rond. Het telefoonnummer daarin is van het Duitse productiebedrijf K22 dat aan het bedrog meewerkte. Journalisten die het nummer belden, kregen te horen dat de onderzoeker helaas in bespreking was en dat zij hun e-mailadres konden achterlaten. „We hebben niet gelogen over het onderzoek”, zegt een K22-woordvoerder.

Er is ook kritiek op Bohannons misleiding. Niet alleen de journalisten die over het onderzoek schreven, ook miljoenen lezers zijn de dupe, schrijft wetenschapsjournalist Rachel Ehrenberg op haar blog Culture Beaker. Het gezondheidsgevaar is gering maar het vertrouwen in wetenschap en media is onnodig beschadigd.