Pepmiddel ‘meth’ richt in Praag een ravage aan

Het sterk verslavende middel methamfetamine is een groot probleem in Tsjechië. Via Vietnamese bendes wordt het ook steeds meer naar andere Europese landen geëxporteerd.

In Praag vertelt een man in 2011 over zijn verslaving, terwijl een andere verslaafde op de grond iets zoekt dat er niet is.
In Praag vertelt een man in 2011 over zijn verslaving, terwijl een andere verslaafde op de grond iets zoekt dat er niet is. FOTO DAVID TESINSKY/HOLLANDSE HOOGTE

Op de brede voetpaden van het Praagse Wenceslasplein vechten lichtreclames van souvenirwinkels, goktenten en foute nachtclubs om de aandacht van de voorbijsjokkende toeristen. Maar Martin Strnad, outreach-werker bij de hulpverleningsorganisatie voor drugsverslaafden Sananim, heeft uitsluitend oog voor een ander soort commercie.

„Dit is de grootste openluchtdrugsmarkt van het land”, zegt hij. Hier koopt zijn doelgroep de onder Tsjechische probleemgebruikers populairste drug: het beruchte methamfetamine (meth), of pervitin, zoals het hier heet. In de dichte menigte heeft Strnad na twee minuten wandelen „op zijn minst twintig cliënten” herkend.

Op de plantsoenen voor het nabijgelegen centraal station is een volgend stadium zichtbaar: gebruikers met bleke gezichten en vaak onvolledige gebitten liggen languit op bankjes en in het gras, geel-rode naaldcontainers bij de hand. Het snuiven of injecteren van de drugs die ze kopen in poeder- of kristalvorm (crystal meth), geeft een ongekende energiekick en doet honderduit praten. Maar het wekt ook agressie en waanbeelden op en teert de gebruikers lichamelijk en geestelijk uit. „’s Nachts rennen ze rond in een roes, overdag rusten ze”, zegt Strnad. Vaak verzweert hun huid op allerlei plaatsen door dwangmatig krabben en slechte hygiëne. „Dat kan flink stinken.”

Tot voor kort was het wijdverbreide gebruik van de sterk verslavende drug in Europa een uniek Tsjechisch en Slowaaks probleem. Door een revolutie in de productie vloeit Tsjechische meth echter in steeds grotere hoeveelheden naar de buurlanden Duitsland en Oostenrijk, en ook naar het Verenigd Koninkrijk en Scandinavische landen.

Methamfetamines nemen weliswaar slechts een klein deel van de Europese markt in, maar tussen 2007 en 2012 verdriedubbelden de in beslag genomen hoeveelheden in de EU-landen plus Noorwegen en Turkije, tot 1 ton. En de cijfers blijven stijgen, zegt kolonel Jakub Frydrych, hoofd van de Tsjechische antinarcoticabrigade, op het Praagse hoofdkwartier van zijn eenheid. „Je kunt wel spreken van een renaissance van de belangstelling voor methamfetamine in Europa.”

Duits leger

Meth was al eerder een courant pepmiddel. Pervitin was de merknaam van de methamfetamines die het Duitse leger in de Tweede Wereldoorlog gebruikte om uitgeputte troepen en piloten overeind te houden. De zogenoemde ‘Panzerschokolade’ of ‘Stuka-tablet’ verdween pas in 1988 uit de provisiekasten van het Oost-Duitse Volksleger.

Wie het recept eind jaren zeventig importeerde in Tsjecho-Slowakije is het onderwerp van kleurrijke legendes in de straten van Praag. „Ik ken op zijn minst drie cliënten die beweren dat zij dat waren”, lacht Strnad. In hun eigen keukens bereidde een snel groeiende subcultuur van amateur-cooks, zoals ze in het jargon heten, het middel voor zichzelf en voor vrienden.

Efedrine, het voornaamste basisingrediënt van meth, haalden ze uit hoestmedicijnen die ze vaak kregen van ziekenhuispersoneel. De aanwezigheid van een efedrinefabriek vlakbij Praag vergemakkelijkte schaalvergroting. Door het isolement van het land achter het IJzeren Gordijn waren andere drugs moeilijker verkrijgbaar. Meth verspreidde zich overal en werd een populaire feestdrug. „Het concurreert met Nederlandse xtc”, zegt Frydrych. „Als de producenten daarvan slecht spul exporteren, maakt dat meth nog populairder.”

Onder sociaal kwetsbare groepen kan het gebruik in korte tijd een ravage aanrichten. Strnad: „Een methverslaafde die onder invloed een goktent binnenwandelt, houdt meestal geen geld meer over.”

De Tsjechische politie schat dat 34.000 van de ongeveer 45.000 probl ematische drugsgebruikers in het land van 10,5 miljoen inwoners verslaafd zijn aan methamfetamine. Tien jaar eerder ging het nog om minder dan 19.000 mensen.

Vietnamese bendes

De keukenlaboratoria werden de laatste jaren verdrongen door Vietnamese bendes met internationale ambities, zegt Frydrych. Die groeiden binnen de criminele niche van een gemeenschap met wortels in communistische gastarbeidsprogramma’s. Ze deden wat Amerikaanse motorbendes decennia geleden in Californië deden: de schaal van productie opdrijven, tot tientallen kilo’s per brouwbeurt.

„Ze koken volgens hetzelfde oude Tsjechische recept”, zegt Frydrych. „Maar dan met grotere chemische bekers en meerdere cooks op een locatie.” Op zijn computerscherm wijst hij naar beelden met grote destilleerkolven in laboratoria waar zijn eenheid razzia’s hield.

De Vietnamese organisaties beheersen de hele keten, zegt hij. Van de invoer van grondstoffen tot de export via koerierdiensten en Aziatische openluchtmarkten die overal langs de grenzen met Oostenrijk en Duitsland opdoken. In 2013 probeerden meer dan 2.700 Duitse consumenten de drug uit, acht keer zo veel als in 2009.

Het spul is in Duitsland tot viermaal duurder dan in Tsjechië, in Scandinavische landen zelfs tot achtmaal. Preventieconsulent Veronika Maxova van hulporganisatie Sanamin vermoedt dat de zuiverste meth wordt geëxporteerd en de rest gedumpt wordt in Tsjechië. „De kwaliteit is erg instabiel geworden”, zegt ze. Praagse gebruikers rapporteren meer huidletsel en psychosen.

Hulpverleners hebben door de jaren aanzienlijke ervaring opgebouwd bij preventie en begeleiding van methverslaafden. In het park bij het station verzamelen groepjes getatoeëerde gebruikers met honden zich rond een ambulance. Hier wisselen ze keurig hun naalden in voor schone exemplaren. Hiv en hepatitis komen relatief weinig voor in vergelijking met andere Europese landen.

Aan wie wil stoppen wijst Sananim de weg naar een ontwenningskuur en een herstelprogramma buiten de stad. Op een bank voor een boerderij bij het dorpje Smetanova Lhota blikt de twintigjarige Michal, wiens familienaam bekend is bij de redactie, terug op zijn carrière als pervitinjunkie. „Ik was de grappenmaker van de klas en wou best weleens wat proberen.”

Aan zijn zes jaar durende experiment houdt hij gemengde gevoelens over: „Ik sliep niet, sprak met iedereen die ik tegenkwam en was euforisch”, zegt hij met een melancholische lach. „Maar na een tijd begon ik stemmen te horen: mensen keken raar op in de metro als ik tegen mezelf stond te bazelen. Mijn dagelijkse routine werd opstaan, douchegel of chocolade stelen in winkels, die doorverkopen aan kiosken en dan drugs kopen. Ik pleegde ook inbraken. Daardoor dreigde mijn moeder haar sociale huurwoning te verliezen.”

Michal werd dakloos en belandde uiteindelijk voor de rechter en in een psychiatrisch ziekenhuis. Op de therapeutische hoeve tussen de groene Zuid-Boheemse heuvels verblijft hij samen met een dozijn andere afgekickte adolescenten en een tiental moeders met kinderen. Hier leven ze in een regime van dagelijkse groepstherapie en handenarbeid. Velen komen uit onstabiele families en hebben nooit een echte baan gehad. Gaandeweg krijgen ze meer verantwoordelijkheid en worden ze zelfstandiger.

Moestuin

Een van de jonge moeders begiet een moestuintje op de binnenplaats, voorbij een hek staat een bebaarde jongen hout te hakken. Anderen zijn belast met de verzorging van de kippen, varkens en geiten. Bewoners die echt het vertrouwen van de therapeuten hebben gewonnen, mogen medicijnen uitdelen aan de anderen. Michal schopte het tot ‘chef orde’ in de adolescentenvleugel van het huis. Wanneer hij hier vertrekt is het doel „onthouding tot mijn dood, een vriendin vinden en een huis bouwen”, zegt hij. „Dat wordt niet makkelijk met 1 miljoen Tsjechische kronen [36.500 euro] aan schulden. Ik zou Amsterdam weleens willen zien, maar tja, daar zijn te veel drugs, denk ik.”

Ook uit Praag blijft hij weg, maar hij zal sowieso weerstand moeten bieden aan verleidingen: overal in het land vind je meth. „Heb je Breaking Bad gezien?”, vraagt preventieconsulente Maxova. In die Amerikaanse televisieserie overweegt de hoofdpersoon, methcook Walter White, zijn waar te verschepen naar Tsjechië. „Meth verkopen aan de Tsjechen”, grijnst Maxova. „Wat een idee!”