Elegant zwart-wit of diep verzadigd paars

Leendert Blok fotografeerde vanaf de jaren twintig in kleur bloemen voor bloemenkwekers en bollenboeren. Een eerbetoon aan zijn werk laat zien hoe bijzonder dat was.

Tulipa (l.) enBleu céleste, foto’s van Leendert Blok uit ca. 1927
Tulipa (l.) enBleu céleste, foto’s van Leendert Blok uit ca. 1927 Foto’s Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad

Kijk ze daar gezusterlijk naast elkaar staan, de twee blauwe parkiettulpen. De rechter in fluweelzacht diep paars, de linker delicater van kleur, de broze nerven goed zichtbaar. En dan die tulpen op die andere foto: la Miroir, Pandora – een statig viertal, keurig overeind op hun stevige stengels. Ondanks hun aantal vormen ze geen boeket maar vier eigenzinnige individuen, losgeweekt van hun omgeving, vastgelegd op de ontleedtafel van de fotografie.

De subtiele bloemstillevens werden in de jaren twintig gemaakt door de Noord-Hollandse fotograaf Leendert Blok (1895-1986) en onlangs samengebracht in het fotoboek Les extravagantes van de Franse uitgever Xavier Barral. Samen met 83 andere foto’s van gladiolen, narcissen, dahlia’s, irissen, tulpen en minder voor de hand liggende soorten zoals de elegante Allium Albopilosum – de sierui met zijn tientallen stervormige bloempjes die samen een prachtige bol vormen, en de Eremurus –, een steppenlelie die vanwege zijn spectaculaire schoonheid, met zijn lange bloemaren en zijn sprietige bladeren aan de voet, ook wel de Naald van Cleopatra wordt genoemd.

Les extravagantes is een nieuw eerbetoon aan het werk van Blok. Zo’n twintig jaar eerder brachten Willem van Zoetendaal en Frido Troost al twee boekjes uit waarin zijn foto’s gecombineerd werden met die van een moderne fotograaf (in 1994 Tulipa met Jasper Wiedeman; in 1998 Tumbleweed met Niels Schumm). Uitgaven die volgden nadat Frido Troost (1960-2013) het archief in 1989 had herontdekt bij Spaarnestad Fotoarchief en die snel collector’s items werden.

Leendert Blok was één van de eerste professionele fotografen in Nederland die, vanwege zijn specialisatie in het fotograferen van bloemen voor bloemenkwekers en bollenboeren in de Bollenstreek, al vanaf de jaren twintig met kleurenmateriaal werkte: autochromen (een voorloper van de moderne dia) en spectracolors, een door hemzelf ontwikkeld procedé op basis van zwartwit-film dat zorgde voor scherpere en helderdere opnamen dan bij de korrelige en zachte tinten van de autochrome. Hij was een techneut en een chemicus die camera's bouwde en aanpaste en die eindeloos experimenteerde met emulsies, glasplaten en celluloid. Een bevlogen vakman die na de Tweede Wereldoorlog als huisfotograaf van de Keukenhof in Lisse het liefst voor dag en dauw met zijn camera rondsjouwde omdat hij liever geen mensen op zijn foto had.

Een perfectionist die – zo blijkt uit onderzoek van Freek Baars van Spaarnestad Fotoarchief – de natuur graag een handje hielp als dat een betere foto opleverde. ‘Het geheim van een overtuigende bloem zat hem volgens Blok in het opnieuw samenstellen ervan uit verschillende “perfecte” onderdelen. Blok nam daartoe verschillende bloemen van dezelfde soort uit elkaar en stelde vervolgens de “perfecte” bloem samen die met spelden en dergelijke bijeen werd gehouden. Desnoods schilderde hij een bloemblad erbij dat hij tussen de andere monteerde’, schrijft Baars.

Net als de Duitse fotograaf Karl Blossfeldt (1865-1932), die tussen 1890 en het jaar van zijn dood zo’n zesduizend haarscherpe zwart-wit opnames van bloemen en planten maakte, had Blok een bijna maniakale bezetenheid voor één onderwerp. En net als Blossfeldt had hij die onvermurwbare drang om te observeren en te ordenen.

Met een feilloos gevoel voor compositie en kleur werden zijn bloemen fragiele beeldhouwwerken. In zwart-wit van een ongenaakbare elegantie, in kleur van een ontroerende weelderigheid – met paars zo diep verzadigd dat het bijkans zwart wordt, geel zo zacht als dons. Want boven alles had Blok een diepe liefde voor de schoonheid van zijn onderwerp.