Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Arbeidsmarkt

De cao kan zó nog een eeuw mee – na een flinke verbouwing

Werkgevers zeggen: We moeten de cao vernieuwen, Nee, zeggen de vakbonden, jullie bedoelen slopen. De cao zit na ruim honderd jaar in een bestaanscrisis.

Illustratie Roland Blokhuizen

Ze drinken Red Bull en roken shag om half zeven ’s ochtends, voor de poort van Shell in Pernis. De steigerbouwers en isolatiewerkers in blauwe werkoveralls beginnen zo aan hun werkdag op de olieraffinaderij. Twee FNV’ers in oranje hesjes delen pamfletten uit met een oproep voor een cao-staking volgende week in Rotterdam. ‘Zeg NEE tegen de afbraakvoorstellen van de werkgevers’, staat er.

Jeroen Boon – „snijboon zonder snij” – werkt elf jaar in de steigerbouw, zegt hij. Hij is 46 jaar. „En ik bouw nog altijd geen pensioen op. Dat heb je met al die losse contracten. Soms voor een paar weken, soms een paar dagen.” Overwerk vergoeden, dát zouden ze nou eens netjes moeten regelen , vindt hij. „Als je recht hebt op 200 procent loon, moet je geen 165 krijgen.”

Ook uitzendkrachten, zoals Boon, zouden beloond moeten worden volgens de metaal-cao óf beter, vindt de vakbond. Alleen zijn de cao-onderhandelingen voor de sectoren metaal & techniek en metalektro (460.000 werknemers ) afgebroken. Werkgevers en vakbonden kunnen het niet eens worden over belangrijke punten als loon, werktijden en adv-dagen. „Tot de zomervakantie zijn er verspreid acties en stakingen”, zegt FNV Metaal-bestuurder Jan Meeder. „Als er dan nog geen schot in zit, pakken we het vanaf september groter aan. Landelijk.”

Lawaaiprotest

De collectieve arbeidsovereenkomst verkeert na ruim een eeuw in een crisis. De Tweede Kamer houdt volgende week een hoorzitting over de toekomst van de cao. Niet alleen in de metaal, maar ook in grote sectoren als de bouw, het voortgezet onderwijs en de kinderopvang lopen de onderhandelingen moeizaam. Politieagenten hielden afgelopen week een lawaaiprotest om het Binnenhof wakker te schudden. Maar in Den Haag is uitgerekend de cao voor Rijksambtenaren al bijna vierenhalf jaar verlopen.

Vijfhonderd van de in totaal negenhonderd cao’s zijn over de datum, volgens werkgeversorganisatie AWVN. In totaal 2,7 miljoen mensen – bijna de helft van de 5,9 miljoen cao-werknemers in Nederland – zit zonder nieuwe cao. Hun oude contracten blijven van kracht, maar ze krijgen geen loonsverhoging en hun arbeidsvoorwaarden staan stil. Nieuwe werknemers kunnen geen aanspraak maken op de cao en hebben formeel alleen recht op minimumloon.

Ook dit jaar zijn tot nu toe opmerkelijk weinig nieuwe cao’s gesloten, volgens de AWVN, die veel bedrijven adviseert bij de cao. Dat is deels wel te verklaren, volgens Gerard Groten, directeur arbeidsvoorwaardenbeleid. „Veel huidige cao’s lopen langere tijd, twee jaar, en hoeven nog niet vernieuwd te worden”, zegt hij. „Ook zit er een flinke afstand tussen de 3 procent looneis van de vakbond en wat werkgevers bieden. Vakbonden willen loonsverhoging nu de economie herstelt, werkgevers zeggen dat het nog te vroeg is en dat het juist banen kost. Maar een dieper liggende reden is dat beiden fundamenteel anders denken over de oplossingen voor de arbeidsmarkt in de toekomst.”

De discussie over de cao laait om de zoveel jaar op, zegt Henk Strating, adviseur bij cao-onderhandelingen. „In het verleden ging het vaak om onderdelen. Maar wat nu echt anders is, is dat een aantal werkgevers de cao als geheel verwerpt als die niet wordt gemoderniseerd.”

Werkgevers in de horeca keerden zich vorig jaar al van de cao af (zie kader). Nu is dat een mogelijk scenario voor de supermarkten en de mode- en sportdetailhandel. Warenhuis V&D wilde eenzijdig – vergeefs – 5,8 procent loonsverlaging doorvoeren. KLM schrapt vluchten, omdat vakbonden niet akkoord gaan met bezuinigingen. Ze versterken het beeld dat werkgevers de cao maar een lastig relikwie vinden.

Honderd jaar

Hardop hoor je niet veel werkgevers de cao afschrijven. Sterker, 90 procent wil gewoon een cao, volgens voorzitter Hans de Boer van werkgeversvereniging VNO-NCW. Directeur Harry van de Kraats van de AWVN twitterde dat de cao nog eens honderd jaar meekan – mits aangepast aan de „economische werkelijkheid” van nu.

Maar in hun gezamenlijke Arbeidsvoorwaardennota schrijven diezelfde werkgevers wel dat ze desnoods buiten de cao om door willen gaan met „vernieuwing”. Denk aan: afbouw van onregelmatigheidstoeslagen, minder seniorendagen, investeren in gezondheid en scholing, meer flexibele contracten en minder structurele loonsverhoging. „De cao is voor werkgevers een middel, geen doel”, staat in de nota.

Ook vakbonden willen niet spreken van een ‘bestaanscrisis’ rond de cao – hun bestaansrecht is er onlosmakelijk mee verbonden. „De discussie is voor mij niet zo dringend”, zegt cao-coördinator Mariëtte Patijn van FNV. „Het gaat om werkgevers die radicaliseren. Seniorendagen inleveren is voor werkgevers een pure bezuinigingsmaatregel. Of ze sluiten eerst een cao af en dan willen ze ‘decentralisatie’: van loonafspraken afwijken per bedrijf. Dat is toch gek? En dat noemen ze dan moderniseren. We willen best meedenken, maar niet alles inleveren.”

„De vernieuwing die werkgevers propageren, is in feite vermindering”, zegt Arend van Wijngaarden, voorzitter en cao-coördinator van CNV Vakmensen. „De vraag is: als werkgevers het werkproces anders willen inrichten, hoe zorgen ze dan dat het ook voordeel oplevert voor werknemers? Met de meeste midden- en kleinbedrijven komen we er wel uit, hoor. Die hebben geen zin in dit gedoe en staan dichter bij hun mensen. Het probleem zit vaak bij grote bedrijven.”

Gestold wantrouwen

De kritiek op de cao betreft ook de representativiteit. Het groeiende aantal zzp’ers (880.000) valt er niet onder. Het aantal mensen in vaste dienst is in sommige sectoren tijdens de crisis ook drastisch teruggelopen: in 2009 vielen onder de cao voor de bouw nog 163.000 werknemers, nu minder dan 100.000. De achterban van vakbonden vergrijst en wordt kleiner.

De Sociaal-Economische Raad concludeerde in 2013 dat vakbonden e werkgevers steun moeten blijven zoeken voor de cao – ook van niet-vakbondsleden. „De meeste mensen weten niet wat er in hun cao staat”, zegt hoogleraar arbeidsrecht Evert Verhulp, die het SER-onderzoek leidde. „Er is weinig belangstelling voor.”

De cao-boekjes zelf zijn ook te dik en te technisch, vinden critici. Premier Mark Rutte zei vorig jaar ook dat ze wel wat dunner konden en noemde ze „gestold wantrouwen”. Maar de politiek maakt het afsluiten van cao’s ook zelf complexer met wetgeving. Het verwerken van de nieuwe financiële spelregels voor pensioenfondsen en de beoogde reparatie van de versoberde Werkloosheidswet via cao’s kost tijd.

En bestaande cao’s sluiten niet altijd aan bij moderne bedrijven. Het Eindhovense Adimec, dat hightechcamera’s maakt voor de industrie, de medische wereld en beveiliging, werd onder de cao-metalelektro en pensioenfonds PME geschoven. Adimec protesteerde, stapte naar de Hoge Raad en werd vorig jaar in het gelijk gesteld. „Zo wordt er meer geprocedeerd over de reikwijdte van cao’s”, zegt hoogleraar Verhulp.

Concurrentie

En toch is de cao diep geworteld in de polder. „We hebben er veel welvaart aan te danken”, zegt Verhulp. „Cao’s creëren een gelijk speelveld voor werkgevers, zodat er geen concurrentie op loon in hun sector kan zijn, en ze geven arbeidsrust. Het aantal stakingen in Nederland is niets in vergelijking met België, laat staan Frankrijk.”

Op kleine schaal zie je ook al vernieuwing – of pogingen daartoe. Het Alternatief Voor Vakbond (AVV) heeft een cao voor bioscopen en filmhuizen gesloten en voorlopige cao-akkoorden voor bloemisten en zelfstandige klinieken. „Via enquêtes geven we ook werknemers die geen lid zijn van een vakbond een stem in hun eigen cao”, zegt voorzitter Martin Pikaart.

Cao-adviseur Henk Strating heeft het concept bedacht van een individuele ‘iCao’ – met een knipoog naar Apple. Werkgevers en vakbonden sluiten een akkoord over een totaalbudget voor arbeidsvoorwaarden, zeg 30 à 40.000 euro. Vervolgens kan de werknemer zijn pensioen, opleiding etcetera zelf digitaal regelen. De eerste pilots zijn alleen nog niet van de grond gekomen, zegt Strating: „Eigenlijk om dezelfde reden als waarom er weinig cao’s worden gesloten. Werkgevers en vakbonden moeten door elkaars ogen leren kijken en vernieuwing aandurven.”

„Cao’s bieden te weinig maatwerk”, vindt D66-Kamerlid Stefan van Weyenberg. „Collectieve afspraken voor heel verschillende bedrijven zijn niet meer van deze tijd. Het kabinet wil dat flexkrachten sneller een vast contract krijgen. Maar als vakbonden modernisering van de cao tegenhouden, nemen werkgevers juist niemand meer in dienst: de omgekeerde wereld.”