Zomaar in een oud poppenhuis: een echte Van Leeuwenhoek

In de inventaris van een oud poppenhuis zat een vreemd ding: het bleek een microscoopje van Antoni van Leeuwenhoek.

None

Slechts tien Van Leeuwenhoek-microscoopjes waren er. Nu is de elfde opgedoken, in een verzameling poppenhuisattributen van een Britse verzamelaar.

„Tsjonge, het zal toch niet echt?”, dacht verzamelaar Bert Degenaar. Een expert van het Britse veilinghuis Christie’s liet hem naar Londen komen voor ‘een verrassing’.

De Nederlander Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723) was handelsman en landmeter te Delft. Hij vond vrijwel in zijn eentje de microbiologie uit: dankzij zijn kleine handmicroscoopjes met kunstig geslepen lenzen die tot wel 266 keer vergroten. In honderden brieven aan de Britse Royal Society beschreef hij een tot dan toe onbekende microwereld, van insectendelen en spermatozoïden tot micro-organismen in slootwater en tandplak.

„Maar over hoe hij zijn lensjes sleep, deed Van Leeuwenhoek erg geheimzinnig”, zegt Tiemen Cocquyt. Hij is onderzoeker bij Museum Boerhaave in Leiden, die de echtheid van het microscoopje vaststelde.

De vondst, iets kleiner dan een sardienblikje, ligt woensdagmiddag vóór hem, op een kussentje. „Je had veel ervaring nodig om ze te gebruiken. Leeuwenhoek zat met zijn ontwerp op een dood spoor.”

Er moeten ruim 400 Leeuwenhoek-microscopen zijn geweest. De meeste raakten in de loop van drie eeuwen zoek. Cocquyt: „Mensen beseften vaak niet precies wat het was.” Het vorige authentieke exemplaar dook op in 1982.

En dit is er beslist ook een, verzekert Cocquyt. De samenstelling van het zilver klopt bijvoorbeeld met de periode. Aan dit exemplaar is vooral het minuscule lensje interessant. Vermoed wordt dat Van Leeuwenhoek lensjes maakte uit bolletjes gesmolten en gestold glas. Één exemplaar is echter duidelijk vervaardigd met een glasblaastechniek, wat te zien is aan kleine belletjes in het glas. Dezelfde belletjes zijn ook in het lensje van de net ontdekte microscoop te zien, zo ontdekte Cocquyt, die ook de vergroting bepaalde: 248 keer. „Dat is zeer hoog voor een Leeuwenhoekmicroscoop.”

„Bijna te mooi om waar te zijn”, vindt de nieuwe eigenaar Degenaar. Hij is oud-kunsthandelaar en oprichter van planetarium Zuylenburgh in Oud-Zuilen. „Al was het wel een beetje een zielig verhaal voor de Britse eigenaar. Die had het geld snel nodig voor een medische behandeling.” De Britse exportvergunning, nodig voor het echtheidsonderzoek door Boerhaave, liet echter lang op zich wachten. Degenaar: „De verkoper is inmiddels overleden.” Over de aankoopsom wil Degenaar weinig kwijt, maar verzekerd is het kleinood voor een half miljoen euro. Het zal vanaf 2 juni in Museum Boerhaave tentoongesteld worden, daarna in Oud-Zuilen.

    • Bruno van Wayenburg