Opinie

Scientology als een totalitaire nachtmerrie

David Miscavige, leider van de scientologykerk.
David Miscavige, leider van de scientologykerk. 2DOC/VPRO

In hoog tempo regisseert en produceert Alex Gibney (New York, 1953) documentaires die ertoe doen. Hij won een Oscar voor Taxi to the Dark Side (2007) over een ten onrechte in Guan- tanamo gedetineerde Afghaanse taxichauffeur. De laatste jaren vertelde hij ook zijn waarheid over Lance Armstrong, WikiLeaks, Steve Jobs, James Brown, Frank Sinatra, Fela Kuti, seksueel misbruik in de katholieke kerk en het boekhoudschandaal bij Enron.

Maar geen van die films deed zo veel stof opwaaien als de in verschillende landen verboden HBO-documentaire Going Clear: Scientology and the Prison of Belief, gebaseerd op het gelijknamige boek van Lawrence Wright. Gisteravond konden we door de uitzending van 2DOC/VPRO zien waarom. Ogenschijnlijk is het een aaneenschakeling van sprekende hoofden, van uit de sekte getreden voormalige kopstukken, vermengd met archiefbeelden. Maar die gangbare, vaak beetje saaie Angelsaksische vorm van een documentaire reconstructie wordt heel spannend door de inhoud en de aard van de beelden, die een wereld van geheimen ontsluit.

Zo wordt de door oprichter L. Ron Hubbard bedachte supergeheime mythe over een parallelwereld die lijkt op het Amerika van de jaren 50, met een wrede heerser, bevroren lichamen die in vulkanen worden geworpen en andere waandenkbeelden, uitgebreid uit de doeken gedaan. We zien ook Hubbard en zijn hippievolgelingen aan boord gaan van eigen marineschepen. In grote lijnen kenden we natuurlijk wel de verhalen over hersenspoeling, manipulatie, verrijking, psychologische oorlogsvoering, geestelijke zuivering en haat jegens psychiaters. De winst zit in de gedetailleerdheid van de bewijsvoering en de ongelooflijke filmbeelden.

De huidige leider, David Miscavige, spreekt zijn volgelingen het liefst toe in enorme gehoorzalen, waarvan de aankleding nog het meest herinnert aan de nazipropagandafilms van Leni Riefenstahl. Maar ook de stalinistische traditie is nooit ver weg, met de persoonsverheerlijking, de groepsdwang, het dwingen van leden om alle banden met onwelgevallige familieleden te verbreken. Ook is er een uitgebreide geheime informatieafdeling, die permanent bezig is in therapiesessies verzamelde persoonlijke informatie te gebruiken tegen afvalligen.

De film besteedt veel aandacht aan prominente scientologyleden als John Travolta (zou er wel uit willen, maar kan niet) en Tom Cruise. Die is hét paradepaardje van de beweging. Zijn huwelijk met Nicole Kidman vormde een probleem, want die onderhield contacten met haar vader, een Australische psycholoog, en werd daardoor een PTS (potential trouble source). Er werd gestookt in het huwelijk en een jong, knap sektelid, zonder dat ze dat zelf wist, werd klaargestoomd om Cruises nieuwe bruid te worden.

Gibney, aan wie nu speciale haatwebsites van de scientologykerk zijn gewijd, zei in interviews dat het vooral de opkomst van IS was die hem had geïnspireerd: hij wilde snappen hoe mensen verleid kunnen worden zich volledig te onderwerpen aan een totalitair religieus systeem. En hoe je effectief kunt verhinderen dat mensen eruit stappen. Belangrijke film, dus. Uiteraard allemaal leugens, volgens de scientologykerk.