‘Door deze film werd ik een activist’

Regisseur Zeresenay Mehari maakte ‘Difret’ over een waargebeurde bruidroofzaak in Ethiopië. De film wint op festivals de ene publieksprijs na de andere.

In Difret isde 14-jarige Hirut (Tizita Hagere) op weg uit school als ze ontvoerd en verkracht wordt door de man die haar vader eerder afwees.
In Difret isde 14-jarige Hirut (Tizita Hagere) op weg uit school als ze ontvoerd en verkracht wordt door de man die haar vader eerder afwees.

‘Je moet oppassen met het gebruik van het woord ‘traditie’ ”, antwoordt de Ethiopische filmmaker Zeresenay Mehari op mijn vraag of bruidroof in Ethiopië nog steeds een traditie is. De filmmaker was vorig zomer in Nederland voor het World Cinema Amsterdam Festival waar zijn debuut Difret de publieksprijs won. Niet voor de eerste keer. Na z’n première begin 2014 op Sundance sleepte de film de ene publieksprijs na de andere in de wacht. Hij werd door Ethiopië ingestuurd voor de Oscars, ondanks het feit dat de film een van de oudste Ethiopische ‘tradities’ kritisch onder de loep neemt. Want, zo zegt Mehari: „Bij traditie denken we vaak aan iets goeds, iets van vroeger, iets wat bewaard moet worden, waar mensen en culturen hun identiteit aan ontlenen. En in die zin is bruidroof in Ethiopië een traditie, want het is iets wat al 2.000 jaar bestaat. Maar het is een traditie die tegen de rechten van de helft van de bevolking, namelijk vrouwen, ingaat. In die zin is het ook een maatschappelijk en economisch construct, bedoeld om de positie van mannen veilig te stellen.”

‘Difret’ betekent zowel moed als verkrachting in het Amharic, de taal van Ethiopië, en vat daarmee meteen de twee belangrijkste thema’s van de film samen. De 14-jarige Hirut is op weg uit school als ze ontvoerd en verkracht wordt door de man die haar vader eerder afwees als toekomstige echtgenoot voor zijn dochter. Maar in plaats van zich daarbij neer te leggen – zoals haar oudere zuster – ontsnapt ze en schiet ze de man dood.

In het tweede deel van de film volgen we mensenrechtenadvocate Meaza Ashenafi die Hiruts zaak verdedigt. Difret is gebaseerd op ware gebeurtenissen, in de jaren negentig trok Ashenafi veel aandacht met een vergelijkbare zaak. Maar regisseur Mehari hoorde er pas van toen hij na zijn filmstudie in Californië terugkeerde naar Addis Abeba. Meteen besloot hij dat hij het onderwerp voor zijn eerste film gevonden had.

„Toen ik met mijn research begon, dacht ik dat dit een typisch Ethiopisch probleem was. Of zelfs iets wat alleen maar in een bepaalde streek in Zuid-Ethiopië voorkwam. Mannen schaken een vrouw soms omdat ze zich niet willen neerleggen bij de afwijzing van hun huwelijksaanzoek. Maar soms gaat er niet eens een huwelijksaanzoek aan vooraf. Het is een manier om de bruidsprijs te ontwijken die de man aan de vader van de bruid moet betalen. En voor iemand die geen inkomen heeft is het stichten van een gezin een manier om inkomen te verwerven doordat zijn kinderen voor hem kunnen gaan werken.”

Mehari ontdekte echter dat het kidnappen van bruiden over de hele wereld voorkwam, van India tot Spanje en de Kaukasus. En hij ontdekte nog iets: onder het communistische regime kwam het naar verhouding minder voor dan in het hedendaagse Ethiopië.

„Toen de communisten in 1974 de macht overnamen zetten ze economisch de klok zo’n vijftig jaar terug, want voor die tijd leefden we in relatieve welvaart. En ze vermoordden de intelligentsia, waardoor mensen het afleerden om kritische vragen te stellen. Maar ze schaften ook de ongelijkheid tussen de seksen af. Vanaf dat moment waren mannen en vrouwen ‘kameraden’.”

Volgens Mehari was de terugkeer van de ‘telefa’ (huwelijk na ontvoering) in Ethiopië een reactie op het communisme. „Als je mensen economisch terugzet in de tijd, wat heeft de modernisering van de maatschappij dan voor zin? Ik heb de indruk dat het invoeren van deze oude tradities, als de bruidroof, na de invoering van de democratie voelde als een bevrijding. Ze wilden geen communisten meer zijn, maar wie waren ze dan? Dit was de enige geschiedenis die ze zich konden herinneren, en bovendien een oplossing voor de enorme armoede op het platteland. In de moderne tijd is de telefa dus zeker een geconstrueerde traditie.”

Hoe meer hij zich in het onderwerp verdiepte, hoe meer hij zich realiseerde dat zijn film een manier was om met die traditie te breken. Een alternatief aan te bieden. „Ashenafi vraagt in de film: leggen we ons erbij neer of komen we in verzet? Haar verhaal is echt ongelofelijk. Ze is een vrouw die in opstand komt tegen de man, tegen het gezag en tegen de wet. Door deze film ben ik een activist geworden.”

De vooruitgang gaat met kleine stapjes: „In 2004 is er een wet ingevoerd die het strafbaar maakt om onder je 18de te trouwen. Nu is het in ieder geval strafbaar om heel jonge meisjes te ontvoeren. Maar de praktijk van de bruidroof is waarschijnlijk pas over als deze hele generatie is gestorven en we een nieuwe generatie nieuwe tradities hebben geleerd.”