Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.

Kunstenaars antwoorden Van Gogh

Hedendaagse kunst in het Van Gogh Museum: 23 kunstenaars en schrijvers maakten werken geïnspireerd door brieven van Vincent van Gogh.

Job Koelewijn: voorgelezen boeken, onder meer de brieven van Van Gogh, op casettebandjes.
Job Koelewijn: voorgelezen boeken, onder meer de brieven van Van Gogh, op casettebandjes. Foto Van Gogh Museum

Drie doodshoofden bijtend in kwasten kijken hoog vanuit een hoek van een zaal van het Van Goghmuseum neer op de bezoekersdrommen die zich vergapen aan De Aardappeleters en andere boerenkoppen die Vincent van Gogh heeft geschilderd. De met glanzende juweelkevers beklede schedels van Jan Fabre hangen er sinds een paar dagen. Sommige bezoekers kijken gebiologeerd omhoog, anderen zien ze niet eens hangen.

Fabre is met 25 andere kunstenaars en schrijvers uitgenodigd een werk te maken op basis van een brief van Vincent van Gogh. Het idee is afkomstig van Henk Schut, de kunstenaar die de Van Gogh Mile ontwierp die drie jaar geleden door het centrum van Amsterdam van het Van Gogh Museum naar de Hermitage liep. Schut las voor dat kunstwerk alle brieven. „Ik kon het niet afsluiten. Die brieven zijn zo sterk en zeggen zoveel over het kunstenaarschap dat ook nu nog geldt. Van Gogh schreef al dat het succes van een werk niet van één kunstenaar kan afhangen, dat de kracht van het idee door kan werken naar andere kunstenaars die er zelf weer iets mee doen. Toen ik kunstenaars brieven toestuurde, reageerden zij dat ze veel herkenden in wat Van Gogh heeft geschreven over kunstenaarschap.”

Drie benaderde kunstenaars werkten niet mee, vertelt Schutals hij rondleidt door de tentoonstelling When I Give, I Give Myself, die vanavond officieel opent. De anderen waren vereerd. Schut heeft bewust zowel wereldberoemde kunstenaars als Anish Kapoor of Yayoi Kusami uitgenodigd als jonge kunstenaars die nog moeten afstuderen aan de Rijksakademie en De Ateliers.

De 23 werken zijn door het hele museum heen tussen de werken van Van Gogh opgehangen. Zo lopen tussen twee zelfportretten uit 1886 en 1887 twee mannen over het strand in een videowerk van de Chinees Cheng Ran, geïnspireerd door de briefwisselingen van Vincent met zijn broer Theo. Even verderop hangt een werk dat Christian Jankowski door een Chinese schilder heeft laten maken van foto’s die mensen van zichzelf als Vincent van Gogh op internet plaatsen. Voor Van Gogh hoorde het kopiëren van anderen bij het werk van de kunstenaar, zo blijkt uit de bijbehorende brief.

Brieven terug aan Vincent van de schrijvers Hafid Bouazza en Arnon Grunberg hangen tussen de schilderijen, net als vijf gedichten die Kusama aan Van Gogh heeft opgedragen. Op de wand aan de achterkant van De Zonnebloemen hangt een grote witte kom van Anish Kapoor, met een intens grijze binnenzijde. „Kleur drukt uit zichzelf iets uit”, schreef Van Gogh in de brief die Kapoor kreeg, „daar moet men gebruik van maken.” Het grijs van Kapoor werkt juist als een zwart gat waar de toeschouwer in wordt gezogen. „Maar om dat intense grijs te bereiken, mengt Kapoor de primaire kleuren”, verklaart Schut. „Hij speelt met kleuren, net als Van Gogh, maar dan anders.”

Van Gogh was een fervent lezer, blijkt uit veel brieven. Een kunstenaar gaat er beter door werken, vond hij. „Daarom moesten we Job Koelewijn benaderen”, vertelt Schut. „ Ik wist dat hij elke dag 45 minuten hardop leest en dat opneemt.” Koelewijn heeft van de beduimelde boeken een rek gemaakt, waarop stapels cassettebandjes met zijn opnames rusten.

In het trappenhuis staan drie blankhouten kasten, bedrukt met de titel Stendhal Syndrome Pavillion. Gemaakt door Alicia Framis, naar aanleiding van een brief waarin Van Gogh zegt te snakken naar ‘leegte’. Als Schut laat zien hoe de kunstliefhebber hier even rustig in het museum kan bijkomen, krijgt hij navolging van toeristen. „We moeten hier nog even een bordje ophangen dat het ook de bedoeling is”, zegt hij. „Even een moment van reflectie. Ja inderdaad, zoals een kind zich ook in een kast terugtrekt.”