De arts wil een keizersnede

Het aantal keizersneden in Brazilië is opmerkelijk hoog. Meer dan de helft van de baby’s wordt op die manier geboren. De overheid wil het aantal keizersneden verlagen, maar dat is niet makkelijk. Een keizersnede kun je makkelijk plannen en dat is handig als de arts op vakantie wil.

Poster van actiegroep tegen keizersneden We Are All Adelir. Beeld Jesusa Ricoy / Bewerking NRC Next
Poster van actiegroep tegen keizersneden We Are All Adelir. Beeld Jesusa Ricoy / Bewerking NRC Next

Isabel Bastos (32) wilde het liefst op natuurlijke wijze bevallen van haar eerste kind. Dat is niet vanzelfsprekend in Brazilië. Dus bezocht ze talloze dokters, tot ze er één vond die daarin toestemde. Maar het liep anders. „Na 37 weken zei de dokter: de baby is te groot. Je moet bevallen met een keizersnede en wel vandaag.”

Verbouwereerd ging Bastos naar de gespecialiseerde kliniek waar haar nóg een onaangename verrassing wachtte. Ze moest onaangekondigd en terstond omgerekend vierhonderd euro betalen voor de anesthesie. Nog diezelfde middag ging ze onthutst onder het mes. Achteraf bleek het volstrekt onnodig, de baby was gezond en had een normaal gewicht. „Het was 28 december, bijna Nieuwjaar”, zegt Bastos, ruim twee jaar later nog altijd verontwaardigd. „In Brazilië is dat het begin van de zomervakantie. De dokter wilde simpelweg niet wachten.”

Het verhaal van Bastos is exemplarisch voor Brazilië, het land met een van de hoogste percentages keizersneden ter wereld. Het landelijke gemiddelde ligt er op 54 procent, in de particuliere zorg is dat momenteel 84 procent. Ter vergelijking: in Nederland komt 17 procent van de kinderen via een keizersnede ter wereld. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie is in maximaal 15 procent van de bevallingen een keizersnede vereist.

Brazilië noemt het een epidemie

De Braziliaanse overheid wil het aantal keizersneden omlaag brengen. Na decennia van geplande keizersneden, kondigde de overheid in januari een drastische beleidswijziging aan: verzekeringsmaatschappijen mogen keizersneden alleen nog vergoeden wanneer artsen kunnen aantonen dat er een medische noodzaak voor is. Ook moeten artsen vrouwen verplicht voorlichten over de risico’s van een medische ingreep. Bovendien moeten cijfers van het aantal keizersneden en natuurlijke bevallingen die een arts doet openbaar worden gemaakt.

„De epidemie van keizersneden is onacceptabel”, zei minister van Volksgezondheid Arthur Chioro in januari. „En de enige manier waarop we deze kwestie kunnen aanpakken, is door het als een publiek gezondheidsprobleem te beschouwen.”

Daar is Marcos Dias, gynaecoloog en pleitbezorger van de natuurlijke bevalling, het hartgrondig mee eens. „Het aantal keizersneden in Brazilië is niet meer medisch te verdedigen. Dat is niet alleen een probleem voor vrouwen, maar voor de hele geboortepraktijk”, zegt Dias. „Veel gynaecologen weten niet meer hoe ze een natuurlijke bevalling moeten begeleiden. Dus liegen ze hun patiënten voor: ze zeggen dat de baby te groot is, of verkeerd ligt, om vrouwen te overtuigen van een keizersnede.”

Artsen zetten vrouwen onder druk

Het leidt tot vreselijke situaties, waarin vrouwen zich onder druk gezet voelen om te voldoen aan de wensen van de arts.

En artsen gaan ver, zo is onder meer te zien in de spraakmakende Braziliaanse documentaire De hergeboorte van de bevalling. Daarin vertelt Carmen Campbell hoe ze op advies van haar dokter een echo laat maken aan het einde van haar zwangerschap. Alles lijkt goed, maar plotseling verschijnt er een beeld van een baby met de navelstreng drie keer om de nek. Een keizersnede, luidt het oordeel.

Maar Campbell vertrouwt het niet. Ze gaat nog diezelfde middag naar een andere kliniek waar een echo uitwijst dat er niets aan de hand is. Wanneer ze terugkeert naar haar arts met de beelden van de tweede echo, zegt deze: „Ben je niet naar mijn kliniek geweest?” Om vervolgens te zeggen dat hij sowieso geen natuurlijke bevalling kan begeleiden, omdat de baby te groot zou zijn.

De huidige geboortepraktijken in Brazilië stammen uit de jaren zeventig. Toen startten Braziliaanse verzekeraars met een financiële differentiatie tussen keizersneden en natuurlijke bevallingen: voor een keizersnede ontving een arts meer geld, omdat de in die tijd nog relatief zeldzame ingreep meer technische kennis vereiste.

Tegelijkertijd leidde een laag vertrouwen in het Braziliaanse gezondheidssysteem ertoe dat vrouwen hun eigen dokter bij de bevalling aanwezig wilden hebben. Een ongelukkige combinatie: de financiële prikkels, gekoppeld aan een moeilijk te plannen praktijk, maakte dat artsen bevallingen stelselmatig planden.

Vorig voorjaar vluchtte de toen 29-jarige Adelir Carmen Lemos de Goes in het zuiden van Brazilië uit het ziekenhuis om een keizersnede te voorkomen. Kort daarop werd ze – intussen thuis aan het bevallen onder begeleiding van een doula, een bevallingscoach – door de politie van haar bed gelicht, in de boeien geslagen en ging ze alsnog gedwongen onder het mes. De politie baseerde zich op een arrestatiebevel dat het recht van het ongeboren kind boven het recht van de moeder stelt. Haar arts meende dat een keizersnede de enige verantwoorde manier was om haar kind ter wereld te brengen.

Het medische oordeel bleek schromelijk overdreven en de gebeurtenis leidde landelijk tot grote ophef. Het gaf de activistische beweging van vrouwen die zich hard maken voor de natuurlijke bevalling in één klap zichtbaarheid. Door het hele land roerden vrouwen zich, via manifestaties en online, waarin ze gruwelverhalen over hun bevallingen met elkaar deelden.

Gewone bevallingen: zeldzaam

„Ik kreeg er heel wat klanten bij”, zegt verloskundige Maíra Libertad, die thuisbevallingen begeleidt in Rio de Janeiro. Haar beroep is een zeldzaamheid: in heel Rio de Janeiro (6,5 miljoen inwoners) zijn er vijftien mensen actief die thuisbevallingen doen.

„Het probleem is dat het gezondheidssysteem in Brazilië niet is berekend op thuisbevallingen”, zegt Libertad, die maximaal drie bevallingen per maand begeleidt. Door de slechte infrastructuur kost het algauw een uur om tijdens een thuisbevalling met spoed naar het ziekenhuis te worden vervoerd.

Vrouwen vinden nu betere voorlichting, en weten ook elkaar makkelijker te vinden. Groepen voor vrouwen die op natuurlijke wijze willen bevallen winnen aan bekendheid en populariteit. Daar heet bevallen buiten de gemedicaliseerde praktijk om ‘gehumaniseerd bevallen’.

„Een gekke naam misschien, maar voor ons gaat dit over heel elementaire rechten”, zegt doula Ingrid Oliveira Lofti, oprichtster van de populaire praatgroep Ishtar, nu actief op zes locaties in en rondom Rio de Janeiro. „Had een groep als deze bestaan toen ik twee jaar geleden door mijn arts werd gemaand tot een keizersnede, dan had ik dat nooit geaccepteerd”, zegt Isabel Bastos, die nu zwanger is van haar tweede. „Ik roep vrouwen in heel Brazilië op om weer baas te worden over hun eigen bevalling.”