Bruiloftsfeest in de schaduw van de Holocaust

Schauspielhaus Bochum brengt ‘Leedvermaak’ van Judith Herzberg, over tweedegeneratieoorlogsslachtoffers. Het grijpt de Duitse acteurs erg aan. „Wat deed mijn opa in de oorlog?”

Acteurs van Schauspielhaus Bochum repeteren de voorstelling ‘Leas Hochzeit’ in de regie van Eric de Vroedt
Acteurs van Schauspielhaus Bochum repeteren de voorstelling ‘Leas Hochzeit’ in de regie van Eric de Vroedt Foto’s Hans Jürgen Landes

‘Mijn toneelstuk Leedvermaak gaat niet over de oorlog”, zegt dichteres en toneelschrijfster Judith Herzberg (1934), „het gaat over gebroken mensen en hun moeizame relaties tegen een bepaalde achtergrond. Dat is toevallig de Tweede Wereldoorlog, maar dat is niet het echte onderwerp.” Dit neemt niet weg dat zwaarbeladen woorden en begrippen als Holocaust, Auschwitz en zelfs Befehl ist Befehl in de tekst voorkomen.

Kortgeleden bezocht de schrijfster de schouwburg van Bochum, in het Ruhrgebied, waar de Nederlandse regisseur Eric de Vroedt (1972) met het Duitse gezelschap Schauspielhaus Bochum Leedvermaak instudeert, vertaald als Leas Hochzeit. Zo genoemd naar de bruid uit het stuk voor wie de Holocaust een zwarte schaduw over haar leven werpt. Voor De Vroedt is het stuk „een evenwichtsoefening tussen tragiek en humor”.

Bij de eerste lezing, de Leseprobe, was Herzberg aanwezig. Het maakte diepe indruk op de Duitse actrice Anke Zillich. „Wat me erg aansprak is haar gevoel voor humor. Toneelstukken over de oorlog hebben in Duitsland vaak een beschuldigende toon van goed en fout. Dat heeft Leas Hochzeit niet. Die grens is niet scherp te trekken, dat heeft Herzberg me geleerd.”

Zillich vertolkt de rol van de joodse Ada, moeder van Lea. Voordat Ada en haar man worden gedeporteerd naar Duitsland geven ze hun dochtertje uit handen, aan een Nederlandse vrouw. Het meisje overleeft de oorlog. Ondertussen hecht ze zich diep aan Riet, haar zogenoemde „onderduikmoeder”. Als door een wonder keren Lea’s ouders terug uit de vernietigingskampen. Twee moeders geeft de Holocaust haar, die om haar liefde wedijveren. Dat verscheurt haar verdere leven. Onderduikmoeder, ofwel Kriegsmutter, Riet is ontroostbaar. „In het toneelstuk is iedereen gelukkig bij de bevrijding”, aldus Zillich, „behalve Lea’s onderduikmoeder. Zij weet dat ze haar ‘onderduikkind’ moet afstaan.”

Met Leedvermaak gaf Herzberg stem aan de tweede generatie oorlogsslachtoffers. Het is deels autobiografisch: de joodse Herzberg zat zelf ondergedoken; haar ouders overleefden concentratiekamp Bergen-Belsen. Het stuk ging op 22 maart 1982 in première bij Toneelgroep Baal in de regie van Leonard Frank. Een eclatant succes. De rij bezoekers voor Theater Frascati in de Nes reikten volgens de overlevering tot aan de Dam. Leedvermaak behoort tot het allerbeste naoorlogse repertoire. Kitty Courbois vertolkte destijds de rol van Ada; Trudy de Jong was de bruid Lea.

Gasten op een bruiloftsfeest

Tijdens de repetitie in Bochum blijkt hoe effectief en indringend Leas Hochzeit is. Op de ritmiek van open en dicht zwaaiende deuren komen de personages op en voeren hun flardsgewijze gesprekken, waarin evenveel gezegd wordt als verzwegen. Het stuk is soms beklemmend in zijn ernst, dan weer slapstick. Want in Leedvermaak is het feest. Bruiloftsfeest. Lea trouwt voor de derde keer. Iedereen is er; exen, nieuwe schoonouders en ex-schoonouders. Haar eigen ouders en haar onderduikouders. Een carrousel van veertien personages draait rondom Lea in bijna honderd korte scènes. Opzienbarend bij de versie van Baal was het decor. Hoewel het huwelijksfeest volop gaande is met gasten die zingen, dansen, sketches opvoeren, ziet de toeschouwer slechts de achterkant van het feest: in Frascati kwamen de gasten elkaar tegen op de balkons, die zich over de volle lengte van de zaal bevinden. Het interieur vormde de speelruimte.

Ontwerper Maze de Boer heeft zich door de historische Frascati-zaal laten inspireren. In het decor in Bochum, in de middelgrote zaal Kammerspiele, heeft hij balkons aangebracht die vloeiend doorlopen uit de zaal zelf. „Ik wilde een ruimte creëren die suggereert dat de toeschouwers ook de gasten op het bruiloftsfeest zijn.”

Regisseur De Vroedt legt na afloop van de repetitie uit hoe belangrijk humor en lichtheid voor zijn regie zijn: „Wat de personages doen is voortdurend de tragiek maskeren. Wat voor Lea geldt, geldt eigenlijk voor iedereen: ze hebben een enorme behoefte om wat door de oorlog kapot gemaakt is weer te helen, Lea en Nico snakken naar een hechte, diepgaande intieme relatie, maar zijn als de dood dat het niet gaat lukken, dat ze elk moment weer in de steek gelaten kunnen worden. Lea trouwt niet voor niets voor de derde keer en het is helemaal de vraag of dit een gelukkig huwelijk gaat worden. Maar voordat we de erfenis van de oorlog kunnen verbergen en er lustig over doen, moeten de toeschouwers wel inzien dat er een ernstige grondtoon aanwezig is. Pas dan is maskerade in de vorm van humor mogelijk. Humor maskeert de pijn.”

Verzwegen verleden

Het repeteren van dit stuk over tweedegeneratieoorlogsslachtoffers heeft diepe indruk gemaakt op de Duitse acteurs. Actrice Therese Dörr, die bruid Lea speelt, voelt zich rechtstreeks door het stuk aangesproken, zegt ze: „Ik ben me na eerste lezing en na het gesprek met de schrijfster gaan verdiepen in mijn eigen verleden. Ik vroeg me af of mijn grootvader me alles heeft verteld over de oorlog en zijn eventuele aandeel daarin. Wat heeft hij gedaan? Op welke manier was hij erbij betrokken? Er zijn geheimen boven gekomen die me pijn doen, en dat geldt niet aleen voor mij, dat geldt voor meer spelers. Onze grootvaders bevonden zich niet ver weg van de oorlog, ze stonden er middenin, op een manier die zeker zijn keerzijde kent.”

„Elke zin in Leas Hochzeit heeft een dubbele betekenis”, zegt Dörr. „Het lijkt over lichte, onschuldige onderwerpen te gaan als het weer, het rijden in een tram, een nieuw huwelijk, maar achter ieder woord schuilt de Holocaust, iedere vrolijkheid heeft een tragische weerklank. In Duitsland kennen we het begrip Kriegsmutter niet, zoals kennelijk in Nederland, maar iedereen weet wat ermee wordt bedoeld. Ook Überlebungsschuld heeft een betekenis die iedereen zal herkennen: waarom hebben de ouders van Lea de nazikampen wel overleefd en miljoenen anderen niet?”

Anke Zillich voegt eraan toe: „Het is omdat wir alle Deutsche sind dat het toneelstuk zoveel indruk maakt. Het gewicht van het verleden dat de personages dragen, draagt elke Duitser. Het is onontkoombaar. Ik heb meegemaakt dat mijn ouders en grootouders dat verleden verdringen, verzwijgen, dat ze zozeer opgaan in het heden dat het is alsof ze alles van vroeger hebben uitgewist. Al spelen we licht en los langs de Holocaust heen, dat neemt niet weg dat de Holocaust groots in de ruimte staat en ons als het ware gevangen houdt. Maar dan onzichtbaar. We dansen op de rand van de afgrond, dansen met bruiloftsvrolijkheid de last van het verleden weg.”

Duits schuldcomplex

Eerder regisseerde De Vroedt bij hetzelfde Schauspielhaus Bochum Vrijdag (Freitag) van Hugo Claus, „ook al zo’n legendarisch toneelstuk”. Over Leedvermaak licht hij toe: „Het was het verzoek van het Schauspielhaus om dit stuk op te voeren. Er zijn eerdere versies in Duitsland geweest, maar die benadrukten vooral de zwaarte en het Duitse schuldcomplex.

„Dat het stuk zich afspeelt tijdens een feest is belangrijk. Ik ben de repetities begonnen door eindeloos de infrastructuur van opkomsten en afgangen te oefenen, bijna honderd keer. Dat was als het ware de omweg om tot de kern te komen. Ik was bang dat de spelers zwaar zouden gaan acteren, en dat is niet de bedoeling. Het acteren is heel precies balanceren tussen ernst en humor, tussen pijn en vrolijkheid. De spelers mogen zich diep in emoties verliezen, maar de lichtheid moet hen er steeds weer uittrekken. Dat is ook wat er bij de personages gebeurt. Ze proberen te vergeten, te feesten, dóór te gaan.”

Voor De Vroedt gaat Leas Hochzeit „over hoe de grote gebeurtenissen van de geschiedenis ingrijpen in de persoonlijke levens van mensen”. In zijn belangwekkende toneelreeks Mightysociety gaf De Vroedt al eerder theatraal vorm aan dit gegeven. „Voor mij draait het stuk om veerkracht. Mensen gaan altijd weer nieuwe banden aan met anderen, ze trouwen voor de zoveelste keer, uit verlangen naar liefde, aandacht, geborgenheid. Daarom vergeten of verdringen deze personages de verschrikkingen van de Jodenvervolging. De oorlog heeft alle banden tussen de mensen kapotgemaakt. Ze willen heel graag nieuwe relaties aangaan, maar zijn doodsbang dat het mislukt. Lea verwijt haar ouders aan het slot dat ze haar niet mee hebben genomen naar Auschwitz. Ze hebben haar achtergelaten. Voor Lea is doodgaan niet eens het allerergste, maar in de steek gelaten worden. Dat heeft de oorlog haar aangedaan.”