Red ons, Elon!

Elon Musk (43), topman van autofabrikant Tesla, is het nieuwe idool van Silicon Valley. Hij werkt aan een revolutie in energie en vervoer. En hij wil naar Mars. „Ik wil niet afhankelijk zijn van één planeet.”

Elon Musk stond vorige week voor een groot scherm met plaatjes van zwaar rokende schoorstenen en grafieken van de snel stijgende CO2-concentratie in de atmosfeer. De bestuursvoorzitter van autofabrikant Tesla Motors bouwde voor een volle zaal de spanning op voor de presentatie van de Powerwall: een accu voor in huis, die ervoor kan zorgen dat mensen thuis duurzame energie kunnen opslaan.

Midden in zijn omineuze verhaal schreeuwde iemand uit het publiek wanhopig: „Red ons, Elon!”

Er wordt flink wat verwacht van de van oorsprong Zuid-Afrikaanse multimiljardair. Hij is niet alleen de baas van Tesla, maar ook oprichter en directeur van SolarCity, een bedrijf dat technologieën voor zonne-energie maakt, en van SpaceX, dat transportdiensten buiten de dampkring aanbiedt en technologieën ontwikkelt voor ruimtereizen. Afgelopen week testte hij met succes een schietstoelsysteem voor personenvervoer door de ruimte, voor snelle en veilige evacuatie.

De de ster van Musk rijst snel in Silicon Valley, waar ze na de dood van Apple-oprichter Steve Jobs driftig zoeken naar een nieuw idool. Maar wie is Elon Musk, en wat drijft hem?

„Ik wil gewoon graag dingen doen die nuttig zijn”, zegt hij over de telefoon. „Dingen waarvan ik geloof dat ze de toekomst beter maken. Ik wil iets achterlaten. Terugkijken en kunnen zeggen: die dingen die we toen deden, die hebben echt verschil gemaakt.”

Sociale conventies zijn niet besteed aan Musk. Hij werkt in zijn bedrijven veel samen met zijn broer Kimbal, die zich vorig jaar in een interview liet ontvallen: „Elon stond vooraan bij technische vaardigheden, maar niet toen sociale vaardigheden werden uitgedeeld.”

Aan de telefoon laat Musk geregeld stiltes vallen, lang genoeg om flink ongemakkelijk te zijn. Op school werd Elon flink gepest. Hij trok zich terug, leerde zichzelf programmeren en op twaalfjarige leeftijd maakte al hij zijn eigen computerspel: Blastar. Hij ging op zijn negentiende ondernemen in Canada, richtte daarna in Silicon Valley betaaldienst PayPal op en werd nog voor zijn 25ste multimiljonair.

Hij trekt zich weinig aan van wat anderen denken, en van hóe anderen denken. „Je kunt niet kleine doelen hebben en dan verwachten iets groots voor elkaar te krijgen. Hoog mikken”, zegt hij. Het Amerikaanse blad Forbes schat zijn vermogen inmiddels op ruim 11 miljard euro.

Musk houdt van jongenspeeltjes: snelle auto’s en raketten. In Tesla-auto’s zit de technologie al ingebouwd voor volledig autonoom rijden, zonder bemoeienis van een menselijke bestuurder. Het is een kwestie van een software-update, en Tesla’s kunnen zichzelf besturen.

„Wij verwachten dat we over twee tot drie maanden in onze auto’s auto-steering introduceren. Dat is het automatisch sturen op snelwegen. Binnen drie tot vier jaar zullen auto’s zelfstandig kunnen rijden onder bijna alle omstandigheden. Dan duurt het waarschijnlijk nog een paar jaar voordat regulering en wetgeving klaar is. Dus dat betekent dat je de eerste auto’s zonder chauffeur binnen vijf tot zes jaar op de weg ziet.” Musk is optimistischer dan de meeste andere autofabrikanten.

Om alle auto’s die hij wil verkopen te voorzien van accu’s, bouwt hij aan een enorme fabriek in de woestijn van Nevada. Die Gigafactory 1 moet de huidige wereldproductie van lithium-ion-accu’s verdubbelen. Ja, verdubbelen.

Nog een groots plan van Musk is het bouwen van een hyperloop. Dat concept bestaat uit twee bijna luchtledige pijpen. Daarin kunnen goederen en mensen onder hoge snelheid vervoerd worden, als een soort buizenpost, bijvoorbeeld tussen San Francisco en Los Angeles.

Een gepeste multimiljardair die zelfrijdende auto’s, Gigafactory’s en raketten bouwt, futuristische concepten bedenkt, schreeuwt haast om een vergelijking met stripfiguren of filmhelden. En dat gebeurt ook: de regisseur van superheldenfilm Iron Man baseerde zijn hoofdrolspeler deels op Musk. Die vindt dit soort vergelijkingen zelf ook wel mooi: op zijn Twitter-foto (ruim 2 miljoen volgers) staat hij strak in een smoking gestoken. Hij draagt een witte langharige nepkat op zijn arm, en steekt op een semikwaadaardige manier zijn pink in zijn mondhoek. Een James Bond-schurk, maar dan echt.

Maar ondanks de karikatuur die Musk graag van zichzelf maakt, zijn zijn ambities bloedserieus. „Mijn belangrijkste doel voor de komende jaren is om elektrisch vervoer te combineren met duurzame energieopwekking zoals zon, wind, geothermie, water. Bronnen die op lange termijn geen schade toebrengen aan het milieu. Technologische doorbraken bij oliebedrijven, zoals schalieolie en -gas, zijn echt verschrikkelijk voor de wereld. Spul omhooggraven dat al 100 miljoen jaar begraven ligt en geen daglicht meer heeft gezien van vóór de tijd dat zoogdieren nog bestonden. Het is geen goed idee om op die manier de hele chemische samenstelling van de oceanen en atmosfeer te veranderen. Helaas hebben technologische doorbraken dat veel goedkoper gemaakt.”

Daardoor is de dwang om over te stappen op duurzame energie minder geworden, denkt Musk. „Het vertraagt het proces absoluut, en daar moeten we ons ontzettende zorgen over maken.”

Hoe wilt u dat veranderen?

„Het is erg lastig om te concurreren met fossiele brandstoffen. Producenten betalen niet de echte kosten van de extra CO2 in de atmosfeer en oceanen die die brandstof tot gevolg heeft. Dus dat vertraagt de transitie. De werkelijke kosten hebben geen gevolgen voor degenen die de kosten veroorzaken.”

Wat is uw oplossing?

„Dat is een groot probleem. Elke econoom zou zeggen dat de oplossing is om de CO2-uitstoot passend te belasten. Bij de consumptie van een publiek goed, moet je belasting heffen om de kosten te spreiden, anders krijg je een tragedy of the commons.”

Dat is een klassiek probleem in de speltheorie, dat beschrijft hoe gemeenschappelijke goederen vaak overgeëxploiteerd worden als er geen algemene afspraken over worden gemaakt. Maar tot nu toe is het onmogelijk gebleken om een manier te bedenken om CO2-uitstoot wereldwijd te belasten. „Dus dan is het politiek gemakkelijker om in plaats daarvan duurzame energie en elektrische auto’s te subsidiëren.”

Tesla heeft een geschiedenis van staatssubsidies. Toen het bedrijf na de financiële crisis in problemen kwam, verschafte de Amerikaanse overheid krediet. De Nederlandse overheid subsidieert op verschillende manieren de aanschaf van de elektrische auto’s van Tesla.

Is subsidie op luxeauto’s niet wat raar?

„Daar krijg je dan veel kritiek op. En ik vind het ook niet ideaal; het is helemaal niet de beste manier om het probleem op te lossen. Maar als de onwil blijft bestaan om CO2 te belasten, dan is subsidie van duurzame alternatieven een manier om dat probleem tegemoet te komen. Maar inderdaad: het is nogal omslachtig, ik zou ook willen dat mensen en politici gewoon het juiste zouden doen. En eens een keer CO2 zouden belasten. Want dan zou er überhaupt geen subsidie nodig zijn.”

Illustratie Aart-Jan Venema

Hij klinkt haast als de Amerikaanse politicus Al Gore in zijn betoog tegen fossiele brandstoffen – alleen dan wel met overduidelijke commerciële belangen. Al is het de vraag of financiële motieven nog wel zo belangrijk zijn voor Musk.

Om te beginnen is hij allang binnen, en bovendien verliest Tesla vooral ontzettend veel geld. Het bedrijf maakte woensdag bekend dat de onderneming afgelopen kwartaal 1,1 miljard dollar omzette (970 miljoen euro), en 154 miljoen dollar verlies leed. Het bedrijf maakte de laatste twaalf jaar vrijwel onafgebroken grote verliezen. Die worden deels gecompenseerd door de sterk gestegen beurswaarde de laatste jaren: die is zo’n 29 miljard dollar.

Nog een teken dat het Musk niet alleen om geld te doen is: hij maakte vorig jaar bekend dat Tesla niets gaat doen tegen inbreuken op zijn patenten. Dat betekent dat Tesla zijn technologieën openstelt voor gebruik door iedereen, ook als dat concurrenten zijn.

„Dit is belangrijk voor de toekomst van de wereld”, zegt Musk. „En hé, we zijn allemaal onderdeel van de wereld. Tesla is maar een klein bedrijf. Wij kwamen intern tot de conclusie dat wij niemand zouden aanklagen als ze inbreuk zouden maken op onze patenten. We wilden niemand tegenhouden om te werken aan duurzame energie of elektrische auto’s. En toen bedachten we: waarom maken we dat niet gewoon openbaar? Dat hebben we gedaan.”

Het is een riskante stap voor zijn bedrijf. Als Tesla zijn ideeën weggeeft, gaan anderen er gratis en voor niets mee vandoor en is het de vraag of Tesla duurzaam kan voortbestaan. Is dat geen punt van zorg?„Als anderen die ideeën gebruiken is dat oké, hoor. Ik hoop gewoon dat er iets verandert. En dat deze filosofie ervoor zorgt dat mensen bij Tesla willen werken. Het onderwerp is voor mij belangrijk, en volgens mij ook voor veel andere mensen. Zij moeten toch érgens gaan werken, en als ze vinden dat een bedrijf het goede doet, zullen ze liever voor dat bedrijf kiezen. Dat is een theorie, ik weet niet zeker of het klopt. Maar ik hoop het wel. Als mensen geloven dat wat ze doen ook echt verschil maakt, is het gemakkelijker om hard te werken. Als je daar niet in gelooft, is dat juist moeilijk.”

De enorm grote doelen die Musk kiest, zouden kunnen leiden tot tunnelvisie, monomanie misschien zelfs wel. Zijn ex-vrouw Justine Wilson, met wie hij na verlies van een dochtertje van tien weken, vijf zoons kreeg, zei na een tumultueuze scheiding in een interview: „Elons belangrijkste relatie is met zijn werk.”

Musk zet er vol op in. Het bouwen van de Gigafactory is een operatie van zo’n 5 miljard dollar. De laatste tijd rijzen er echter twijfels over of accutechnologie wel écht de sleutel is voor duurzame energievoorziening. Wat als ontwikkelingen in alternatieven zoals waterstof ineens harder gaan, en de Gigafactory al achterhaald is voordat hij in 2017 operationeel is?

„We moeten het er wel op wagen. Als we dat niet doen, verandert er niets. Door schaalvergroting maak je de technologie ook betaalbaarder en dat is het uiteindelijke doel. Als we het niet heel snel heel groot maken, dan kunnen we niet zoveel betaalbare elektrische auto’s maken, en niet zoveel accu’s.” Tesla wil over twee jaar een elektrische auto op de markt brengen van rond de 30.000 euro, ook de accu’s moeten de komende jaren veel goedkoper worden.

„De combinatie van zonne-energie en accu’s is het meest interessant voor de allerarmste delen van de wereld, waar ze nu nog geen elektriciteit hebben, of alleen dure en onbetrouwbare. Maar niet alleen daar. Als energieopwekking decentraal wordt, gaat dat ook grote effecten hebben op politieke macht. Dan zijn mensen minder afhankelijk van een centrale autoriteit, van iemand die ze kan afsnijden van energie en ze daardoor tot van alles kan dwingen. Voor eigen energie zorgen maakt mensen onafhankelijk op zoveel verschillende niveaus.”

De meeste mensen zouden het al druk genoeg hebben met deze plannen, maar Musk gaat nog verder. Hij wil graag naar Mars, heeft hij al vaak gezegd. Hoe past dat bij de rest van zijn plannen? „Het is niet eens zo dat ik persoonlijk naar Mars wil gaan. Maar ik denk dat het belangrijk is dat de mensheid op weg gaat om een multiplanetaire soort te worden. Als ik niet ga, is dat oké. Maar als we geen multiplanetaire toekomst hebben, als we geen ruimtereizende beschaving worden, zijn we afhankelijk van één planeet en dan neemt de potentiële levensduur van de menselijke beschaving meteen significant af. Dat wil ik niet, dat moeten we voorkomen.”

Ruimtereizen als reserveplan voor als het niet lukt om de aarde van de CO2-ondergang te redden. Elon Musk neemt de wanhopige roep uit het publiek bij zijn presentatie zelf bijzonder serieus. „Iemand moet het doen.”