Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Britse politici wacht een lastige puzzel

Na de stembusgang vandaag dreigt politieke chaos in het Verenigd Koninkrijk. Alles wijst erop dat Conservatieven noch Labour een meerderheid halen en een coalitie is in de Britse politiek geen vanzelfsprekendheid. Er staat voor de Britten veel op het spel: van hun toekomst in de EU tot het uiteenvallen van hun eigen Britse unie. Zes scenario’s.

Illustratie Rhonald Blommestijn

1De Conservatieven vormen een minderheidsregering

De Conservatieven hebben de meeste zetels. Zittend premier David Cameron besluit geen nieuwe coalitie aan te gaan, noch gedoogsteun te zoeken, maar vormt met zijn ‘Tories’ een minderheidsregering. Op 27 mei (dat ligt nu al vast) leest koningin Elizabeth de troonrede voor. Alle partijen in het Lagerhuis moeten het vervolgens eens worden in hun ‘Reply to Her Majesty’s Gracious Speech’. Daar zit hem de crux: als Cameron niet voldoende steun krijgt voor de troonrede (immers zijn beleidsvoornemens), is dat in feite een motie van wantrouwen. Hij heeft hierop 14 dagen de tijd om wel steun te vinden, en de troonrede opnieuw in stemming te brengen. Lukt dat niet, dan valt de regering.

2 Labour vormt een minderheidsregering

Gang van zaken als bovenstaand. Met één verschil: het linkse blok is groter dan het rechtse. Labour kan op steun rekenen op de Schotse nationalisten, Plaid Cymru uit Wales, de Green Party, en de Noord-Ierse SDLP. Zij willen, hebben ze allemaal gezegd, de Tories uit Downing Street 10 houden. En wellicht denkt een deel van de Liberaal-Democraten (LibDems) er ook zo over.

3 De Conservatieven en de LibDems vormen opnieuw een coalitie

Dat zal aanzienlijk moeilijker zijn dan in 2010. Toen was er een gevoel van urgentie: het begrotingstekort evenaarde toen dat van Griekenland. Nu zijn zowel de Conservatieven als coalitiepartner LibDems vijf jaar wijzer.

David Cameron heeft zijn partij ditmaal beloofd dat zij over een coalitieakkoord mogen stemmen. En sommige Lagerhuisleden morren: ze vinden dat de LibDems te veel invloed hadden, dat het Conservatieve beleid door de liberalen verwaterde, en zagen jaloers toe hoe kabinetsposten (en junior ministeriële posten) naar LibDems gingen.

LibDem-leider Nick Clegg legde in 2010 het akkoord wel aan zijn partij voor. Maar ook zij is vijf jaar verder. Vijf jaar waarin de kleinste coalitiepartner hard werd afgestraft voor regeringsdeelname, en niet alleen vandaag de helft van haar zetels dreigt te verliezen, maar bij lokale verkiezingen al veel gemeenteraadsleden kwijtraakte. Sommige partijleden willen liever weer oppositie voeren.

En komen ze uit het EU-referendum? Cameron heeft beloofd voor eind 2017 een erin/eruit-referendum te zullen houden als hij opnieuw premier wordt. Clegg vindt die datum arbitrair.

4 De Conservatieven krijgen gedoogsteun

Dat betekent dat er geen ministeriële posten naar andere partijen gaan. Eén of meer partijen zouden de Conservatieven beloven voor de troonrede te stemmen, voor de begroting, en tegen eventuele moties van wantrouwen. Dat zouden de LibDems kunnen zijn (maar zie scenario 3 voor hun eventuele aarzeling), UKIP (al zal het voorspelde geringe zetelaantal veel uitmaken) of de DUP, de Democratic Unionist Party uit Noord-Ierland. De Ulster Unionists deden iets soortgelijks in de jaren zeventig voor Labour en in 1992 de Conservatieven. Maar ditmaal geldt: hoe meer concessies de DUP krijgt in ruil voor steun, des te fragieler wordt het vredesproces in Noord-Ierland dat afhangt van de machtsbalans tussen de DUP en Sinn Féin.

5 Het lukt de partij met het grootste aantal zetels niet een regering te vormen

Dan is de ander aan de beurt. Die kans is het grootste als de Conservatieven de meeste zetels hebben. Labour kan immers, zie scenario 2, op meer steun rekenen. Britten maken zich hier zorgen over: welke legitimiteit heeft zo’n coalitie?

6 Labour vormt een coalitie om aan een meerderheid te komen

Theoretisch zou Labour samen met de SNP een coalitie kunnen vormen, of van de SNP gedoogsteun kunnen krijgen. Maar Ed Miliband heeft samenwerking met de Schotse nationalisten uitgesloten, omdat zij de Unie tussen Engeland en Schotland willen opbreken. Een vorm van collaboratie met de LibDems is wel mogelijk. Een deel van die partij is linkser dan het imago nu doet vermoeden. Maar: wil zij opnieuw regeren?