‘Als dansers moe zijn, worden ze puur’

In Nederland is hij vooral bekend van zijn verhalende balletten. Empty moves, maandag en dinsdag te zien in Amsterdam, is abstracte dans.

Scène uit Empty Moves, een abstract ballet van Angelin Preljocaj gebaseerd op een klankwerk van John Cage.
Scène uit Empty Moves, een abstract ballet van Angelin Preljocaj gebaseerd op een klankwerk van John Cage. Foto Jean-Claude Carbonne

‘Ha finito!” Verheugd roept een bezoeker het door de zaal: „Hij is klaar!” Maar John Cage is niet klaar. Zijn optreden in Milaan in 1977 duurt nog ongeveer twee uur. Onverstoorbaar declameert hij Empty Words, een opeenvolging van losse woorden, lettergrepen, klanken die hij loskoppelde uit een tekst (Civil Disobedience) van de Amerikaanse filosoof/dichter Henry Thoreau. En steeds luidruchtiger protesteert het jonge Italiaanse publiek, met kreten („Basta!” „Down with America!”), spreekkoren, gefluit en gelach, applaus en met voetgestamp. Meer dan twee uur lang.

De Frans-Albanese choreograaf Angelin Preljocaj (58) gebruikte deze historische opname voor een abstracte bewegingsstudie, geheel in stijl Empty Moves gedoopt. In 2004 creëerde hij het eerste deel, in 2007 en 2014 volgden deel twee en drie. Bijna twee uur duurt deze hedendaagse choreografische exercitie met vier dansers nu, een onafgebroken serie ongerelateerde, kraakheldere bewegingen met een klassieke inslag, waarin echter de invloed van een van Preljocajs leermeesters, Merce Cunningham (de levenspartner van John Cage) duidelijk herkenbaar is.

Preljocaj is artistiek directeur van Ballet Preljocaj. Hij keert steeds naar Empty Moves terug. „Ik vergelijk mijn werk wel eens met wetenschap”, verklaart hij, aan de telefoon vanuit Zuid-Frankrijk. Daar, in Aix-en-Provence, geeft hij ook leiding aan een van de Franse Centres Chorégraphiques Nationaux, die creatieve ruimte bieden aan freelance choreografen en talent. „Bij fundamenteel wetenschappelijk onderzoek werken mensen zonder concreet doel met cijfers, vergelijkingen, abstracte concepten. Later blijken die bruikbaar voor technologische of medische toepassingen. Die sensatie had ik bij het werken aan Empty Moves: het is een soort laboratorium. De ervaring gebruik ik in mijn meer narratieve choreografieën. Ook daarin hanteer ik de taal van de dans, en geen pantomime.”

In Nederland was tot op heden vooral dat verhalende, groter bezette werk te zien. Roméo et Juliette (1990) bijvoorbeeld, Le Sacre du Printemps (2001), And Then, One Thousand Years of Peace (2010) en Les Nuits (2013). Vaak zijn Preljocajs balletten, die in Nederland wisselend werden ontvangen, op zijn minst ten dele politiek geïnspireerd, met verwijzingen naar onderdrukkende regimes, naar feminisme, seksuele ongelijkheid, groeiend nationalisme en intolerantie.

Voor de vormgeving werkt Preljocaj graag samen met modeontwerpers van naam, Jean-Paul Gaultier, Azzedine Alaïa, of de Indiase beeldend kunstenaar Subodh Gupta. Vaak gebruikt hij muziek van levende componisten. Zo klonk in Preljocajs (eveneens abstracte) Helikopter het befaamde, gelijknamige kwartet van Karlheinz Stockhausen voor vier strijkers en vier ronkende hefschroefvliegtuigen.

Empty Moves is niet alleen van alle betekenis ontdaan. Ook de vormgeving is minimaal; een kaal toneel, dansers in nonchalante, kleurige T-shirts en korte broekjes die een vaag seventies-gevoel oproepen. De aandacht is volledig gericht op choreografie en ‘muziek’. Net als tussen de stoïcijnse voordracht van Cage en het steeds geagiteerder publiek, ontstaat tussen de dansers en de historische opname een ironische tegenstelling van rust tegenover meditatief flegma. Uiterst geconcentreerd schikken en herschikken de twee mannen en twee vrouwen hun lichamen secuur in solo’s, duetten en groepsformaties.

Het grootste deel van Empty Moves creëerde Preljocaj op zijn eigen lichaam. „Zolang het nog kan, doe ik het het liefst zo”, zegt hij met een lachje. Het stuk vergt veel van de dansers, vervolgt hij. Tijdens het creatieproces werd in stilte gewerkt, voor de voorstelling zijn maar een paar punten vastgelegd. „Zij moeten dus voortdurend gefocust blijven en op elkaar letten. En bijna twee uur op het toneel, dat is een soort marathon. Er verandert dan iets in de staat van het lichaam. Uitputting beïnvloedt de beweging; als dansers moe zijn, worden ze heel puur, heel oprecht. Ze hebben alleen nog energie voor wat noodzakelijk is, meer is er niet.”

Een choreografie voor hard core dansliefhebbers, in elk geval voor een publiek dat het geduld kan opbrengen voor de gelijkmatig vloeiende, oneindig inventieve constructie en deconstructie van dansfrasen. „Het bewegingsonderzoek is voor mij het belangrijkste. Maar zijdelings gaat het stuk ook over nieuwsgierigheid, over wat het betekent theaterpubliek te zijn. Dat publiek in 1977 – een politiek roerige tijd in Italië – schreeuwde tegen Cage, ze bespotten hem. Maar ze bleven toch twee uur zitten. Tegenwoordig zou dat anders zijn, mensen zijn zo gewend te zappen. Misschien generaliseer ik te veel, maar men brengt het niet meer op lang nieuwsgierig te blijven.”

Of er een vierde deel van Empty Moves komt, weet hij niet. Cage gaat in elk geval nog een half uurtje door. Preljocaj kan nog even voort.